Tiếng đàn Ra ngói kể chuyện tình người Hrê

Với những người như già Phạm Văn Nguyên, tiếng đàn không chỉ là âm thanh, mà còn lưu giữ kí ức về một thời trai trẻ, về cách người Hrê gửi gắm tình cảm qua những thanh âm rất đỗi giản dị.

Già Phạm Văn Nguyên gìn giữ và biểu diễn đàn Ra ngói, nhạc cụ truyền thống của đồng bào Hrê

Khi tiếng đàn thay lời yêu thương

Ở thôn Ba Thành, xã Ba Động (Quảng Ngãi), già Phạm Văn Nguyên, 81 tuổi, là một trong số ít người Hrê vẫn còn gắn bó với chiếc đàn Ra ngói, hay còn gọi là đàn môi.

Với ông, chiếc đàn nhỏ bé ấy không đơn thuần là một nhạc cụ dân gian. Nó lưu giữ kí ức về một thời tuổi trẻ và câu chuyện tình đã đưa ông đến với người bạn đời. Già Nguyên kể, ngày trước, khi một chàng trai Hrê để ý một cô gái, họ có thể tìm đến chiếc đàn Ra ngói để gửi gắm tình cảm.

“Khi trai gái Hrê thương nhau thì lấy đàn Ra ngói thổi. Đàn ông thổi trước, đàn bà thổi sau, hai bên giáp với nhau, từ đó mà hiểu nhau và đến với nhau”, ông Nguyên kể.

Những âm thanh tưởng chừng đơn sơ ấy trở thành một thứ ngôn ngữ riêng. Chàng trai gửi tâm tình qua tiếng đàn, cô gái đáp lại bằng những âm điệu của mình. Không cần nói thành lời, đôi bên vẫn có thể hiểu được tình cảm mà người kia muốn gửi gắm.

Với người Hrê, tiếng đàn Ra ngói từng là cách để trai gái gửi gắm tình cảm và tìm hiểu nhau

Theo lời kể của già Nguyên, đôi trai gái yêu nhau có thể ngồi thổi đàn cho nhau nghe hàng giờ, thậm chí thâu đêm. Tiếng đàn khi ấy không chỉ để tạo nên âm thanh, mà còn là cách để họ tìm hiểu, sẻ chia và bày tỏ tình cảm.

“Đôi trai gái yêu nhau có thể ngồi thổi cho nhau nghe hàng giờ. Nhưng một khi đã không yêu nhau, không hiểu nhau thì chẳng bao giờ tiếng đàn môi của đôi trai gái có thể xướng họa cùng nhau”, ông nói.

Những câu chuyện ấy cho thấy đàn Ra ngói từng có một vị trí đặc biệt trong đời sống tình cảm của người Hrê. Qua tiếng đàn, người chơi không chỉ thể hiện khả năng âm nhạc mà còn gửi gắm những điều khó nói thành lời.

Giữ một thanh âm giữa núi rừng

Theo chân già Nguyên về Khu bảo tồn văn hóa Làng Teng, chúng tôi có dịp tìm hiểu thêm về chiếc đàn Ra ngói. Từ một thanh gỗ nhỏ, người Hrê có thể tạo nên một nhạc cụ có cấu tạo đơn giản nhưng để phát ra âm thanh như ý lại đòi hỏi sự khéo léo và kinh nghiệm.

Theo già Nguyên, khó nhất là tạo phần “lưỡi gà” - bộ phận tạo rung và góp phần quyết định âm thanh của đàn. Bộ phận này phải đủ mỏng, có độ đàn hồi phù hợp. Nếu làm quá dày hoặc không đạt độ đàn hồi, âm thanh sẽ không được trong, nhẹ và ngân như mong muốn.

“Lưỡi gà phải có độ rung. Khoang miệng của người thổi chính là cái bầu rỗng cộng hưởng, phát ra tiếng to, nhỏ, thanh, trầm theo ý người thổi”, già Nguyên giải thích.

Anh Phạm Văn Lam (bên phải) học thổi đàn Ra ngói, nhạc cụ truyền thống của người Hrê

Khi chơi, người sử dụng đưa đàn lên môi, một tay giữ đàn, tay còn lại dùng ngón tay gảy vào thanh rung. Cùng lúc đó, người chơi điều khiển hơi thở, đầu lưỡi, đôi môi và khoang miệng để tạo nên những cung bậc âm thanh khác nhau.

Chính vì vậy, dù nhỏ gọn, đàn Ra ngói không phải là nhạc cụ dễ chơi. Anh Phạm Văn Lam, ở thôn Ba Thành, cho biết người chơi phải dành nhiều thời gian tập luyện, nhất là cách điều tiết hơi thở.

“Giữ hơi không như mình nói chuyện đâu, chỉ giữ mỗi tí vào cổ thôi. Mình thổi rất ít thì mới nói chuyện được với cái kèn môi. Rất khó. Lúc tỏ tình nó khó lắm. Hơi to quá thì nó không kêu nhiều đâu. Phải giữ hơi nhỏ nhỏ thì mới giữ hơi được hay. Tôi học mà vẫn chưa rành được”, anh Lam chia sẻ.

Khi làm chủ được hơi thở, người chơi mới có thể phối hợp môi, lưỡi và khoang miệng để biến những rung động rất nhỏ của thanh kim loại thành những âm thanh khác nhau.

Già Nguyên không còn trẻ, nhưng mỗi khi nhắc đến đàn Ra ngói, ánh mắt ông vẫn ánh lên niềm vui. Ông say sưa kể về cách làm đàn, cách giữ hơi, về những đêm trai gái Hrê dùng tiếng đàn để tìm hiểu nhau và về người vợ đã cùng ông đi qua bao năm tháng.

Ông từng được tặng một chiếc đàn môi làm từ mảnh đồng mỏng trong một lần giao lưu, trình diễn ở địa phương khác. Ông giữ nó như một kỉ vật, cũng là giữ lại một phần kí ức về văn hóa của dân tộc mình.

Người chơi phải điều tiết hơi thở, môi, lưỡi và khoang miệng để tạo những cung bậc âm thanh khác nhau

Theo nhạc sĩ Phạm Minh Đát, nguyên Phó Giám đốc Trung tâm Văn hóa Nghệ thuật tỉnh Quảng Ngãi, đàn Ra ngói từng là một nhạc cụ khá phổ biến trong đời sống văn hóa của người Hrê. Ngày trước, nam nữ thanh niên thường sử dụng tiếng đàn để tỏ tình, đối đáp với nhau thay cho lời nói. Qua âm thanh và cách thổi, người chơi có thể truyền tải những điều muốn nói với đối phương.

Đàn Ra ngói cũng xuất hiện trong nhiều sinh hoạt cộng đồng như lễ, Tết, cưới hỏi và những buổi uống rượu cần. Người biết đàn có thể vừa thổi, vừa hát dân ca Hrê để giao lưu, đối đáp.

Theo nhạc sĩ Phạm Minh Đát, đàn Ra ngói không chỉ nằm ở cấu tạo hay kĩ thuật trình diễn, mà còn ở không gian văn hóa mà nó từng hiện diện. Âm thanh của đàn có thể hòa cùng những làn điệu dân ca Hrê, trở thành phương tiện giao lưu và thể hiện tình cảm.

“Những người biết chế tác, biết chơi và hiểu được “ngôn ngữ” của đàn ngày càng không nhiều. Tại thôn Ba Thành, vẫn còn một số người biết thổi đàn, trong đó già Phạm Văn Nguyên là một trong những người còn gắn bó với nhạc cụ này.

Đàn Ra ngói có giá trị trong đời sống văn hóa của người Hrê và có thể được nghiên cứu, lập hồ sơ đề nghị đưa vào danh mục di sản văn hóa phi vật thể, qua đó góp phần bảo tồn, phát huy loại hình nhạc cụ truyền thống này”, nhạc sĩ Đát nhấn mạnh.