Phục dựng lễ cưới truyền thống của người Bru-Vân Kiều

Thiếu nữ Bru-Vân Kiều. (Ảnh: TTXVN phát)

Trên dãy Trường Sơn, lễ cưới truyền thống của người Bru-Vân Kiều không chỉ là dấu mốc kết duyên của đôi trai gái mà còn là một không gian văn hóa chứa đựng quan niệm về tình yêu, hôn nhân, gia đình và mối quan hệ cộng đồng.

Qua thời gian, nhiều nghi thức đã được giản lược hoặc không còn thực hành đầy đủ. Việc phục dựng lễ cưới tại các bản làng phía tây tỉnh Quảng Trị không đơn thuần là tái hiện một phong tục xưa, mà còn là hành trình tìm lại ký ức và khơi nối mạch trao truyền văn hóa giữa các thế hệ.

Từ những cuộc đi sim đến lời hẹn ước trăm năm

Trong đời sống truyền thống của người Bru-Vân Kiều, tình yêu thường bắt đầu từ những buổi đi sim, tiếng địa phương gọi là Pơ-lơi-ngớp. Đó là không gian để nam nữ gặp gỡ, hát đối đáp, tìm hiểu tính tình và bày tỏ tình cảm. Từ những lời ca, cuộc trò chuyện bên bãi đất, ven suối, tình cảm đôi lứa dần được vun đắp. Khi đã tìm thấy sự đồng điệu, chàng trai và cô gái trao nhau lời thương, tín vật làm tin, rồi nhờ Kôn Kana (người mai mối) kết nối hai gia đình.

Hôn nhân vì thế là sự lựa chọn của hai người trẻ và là mối giao kết giữa hai gia đình, dòng họ. Kôn Kana, thường là người lớn tuổi, am hiểu phong tục và có uy tín trong cộng đồng, thay mặt đôi trai gái dò hỏi ý tứ, chuyển lời và cùng hai bên bàn bạc những điều cần thiết trước ngày cưới.

Một trong những nghi thức mở đầu là lễ bỏ của (Chỏ Vàn). Lễ vật nhà trai mang đến thường có trầu cau, thuốc lá, ống điếu bằng gỗ, áo thổ cẩm và bạc trắng. Những vật phẩm này không đơn thuần thể hiện sự chuẩn bị cho hôn nhân mà còn hàm chứa ý nghĩa về sự trân trọng, thành ý và cam kết của nhà trai đối với nhà gái.

Trong ngày cưới, lễ vật tiếp tục được chuẩn bị chu đáo với lợn hoặc dê, gà, chuối, rượu cần và những vật phẩm mang ý nghĩa biểu tượng. Đặc biệt, thanh kiếm, chiếc nồi đồng và bạc nén là những lễ vật quan trọng trong nghi thức đón dâu. Thanh kiếm tượng trưng cho sức mạnh, lòng kiên cường của người đàn ông, đồng thời gợi hình ảnh hai thực thể gắn bó trong một chỉnh thể, như sự hòa hợp của vợ và chồng. Chiếc nồi đồng, còn gọi là nồi ba, gửi gắm ước vọng về cuộc sống đủ đầy, biết làm ăn và vun vén gia đình.

Lễ bỏ của trong đám cưới của người Bru Vân Kiều được tái hiện dựa trên ý kiến góp ý của già làng, trưởng bản và Người có uy tín. (Ảnh: Bộ Dân tộc và Tôn giáo)

Trong số những lễ vật ấy, bánh Beng giữ vị trí đặc biệt. Được làm từ gạo nếp than trồng trên rẫy, gói trong lá dong và buộc bằng dây rừng, chiếc bánh thể hiện sự khéo léo trong chế biến ẩm thực, mang ý nghĩa cầu chúc may mắn, bền lâu. Việc dâng bánh lên bàn thờ tổ tiên thể hiện lòng biết ơn đối với tổ tiên, thần linh đã che chở và ban cho con người cuộc sống.

Lễ cưới truyền thống thường diễn ra tại nhà gái rồi tiếp nối ở nhà trai. Sau khi nhà gái nhận lễ, hai gia đình cùng thực hiện các nghi thức đón nhận con rể, chúc phúc cho đôi trẻ. Lễ buộc chỉ cổ tay là một trong những thời khắc quan trọng, thể hiện lời nguyện ước gắn bó, thủy chung và sự chứng giám của gia đình, dòng họ, cộng đồng.

Khi cô dâu về nhà chồng, một số phong tục đặc sắc tiếp tục được thực hành. Cô dâu không đi vào cửa chính mà theo lối cửa phụ đến gian bếp, nơi mẹ chồng đón con dâu và thực hiện nghi thức rửa chân. Đây có thể xem là một hình thức đón nhận thành viên mới, đồng thời gửi gắm quan niệm về sự tiếp nối nếp nhà, trách nhiệm và tình cảm giữa các thế hệ phụ nữ trong gia đình. Tiếng trống tiễn con gái của nhà gái cũng mang ý nghĩa riêng, như lời chúc phúc dành cho người con bước sang một chặng đường mới của cuộc đời.

Đáng chú ý, sau lễ cưới chính thức, người Bru-Vân Kiều còn có lễ Khơi (Koil), được xem là lần cưới thứ hai. Nghi lễ này có ý nghĩa sâu sắc trong việc xác lập vị trí của người con dâu trong gia đình nhà chồng. Tùy điều kiện mỗi gia đình, lễ Khơi có thể được tổ chức vào những thời điểm khác nhau. Quan niệm ấy cho thấy hôn nhân trong văn hóa Bru-Vân Kiều không chỉ được nhìn nhận qua một ngày thành hôn mà còn là quá trình vun đắp, xác lập trách nhiệm và sự gắn kết lâu dài.

Phục dựng từ ký ức và tri thức cộng đồng

Ngày nay, cùng với những thay đổi trong đời sống kinh tế, xã hội, lễ cưới của người Bru-Vân Kiều đã có nhiều biến chuyển. Không ít gia đình lựa chọn hình thức tổ chức giản tiện, một số nghi thức không còn được thực hành hoặc chỉ được người cao tuổi lưu giữ trong ký ức.

Theo những người cao tuổi ở thôn Tà Rùng, xã Hướng Lập, trước đây lễ cưới truyền thống của người Bru-Vân Kiều có hơn 10 nghi thức, với trình tự và cách thức thực hiện khá phong phú. Tuy nhiên, qua nhiều thế hệ, các nghi thức đã có những thay đổi, giản lược khác nhau giữa từng gia đình và địa bàn cư trú.

Thực tế đó đặt ra yêu cầu cần nghiên cứu, ghi chép và phục hồi những giá trị văn hóa đang dần mai một. Tại xã Hướng Lập, Phòng Văn hóa-Xã hội đã phối hợp với nhóm nghiên cứu của Phân viện Văn hóa, Nghệ thuật, Thể thao và Du lịch miền Trung, thuộc Viện Văn hóa, Nghệ thuật, Thể thao và Du lịch Việt Nam, cùng các già làng, nghệ nhân và người am hiểu phong tục tiến hành khảo sát, trao đổi, phỏng vấn.

Không gian lễ phục dựng đám cưới của người Bru Vân Kiều ở xã Lao Bảo, tỉnh Quảng Trị. (Ảnh: Bộ Dân tộc và Tôn giáo)

Điều đáng chú ý là quá trình phục dựng không bắt đầu từ một kịch bản được soạn sẵn mà từ việc lắng nghe những người từng trực tiếp tham gia lễ cưới. Các nhà nghiên cứu cùng cộng đồng đối chiếu ký ức, rà soát trình tự nghi lễ, tìm hiểu thành phần tham gia, lễ vật, lời nói và cách ứng xử trong từng hoàn cảnh. Bởi giữa những người nắm giữ tri thức văn hóa vẫn có những khác biệt nhất định về cách nhớ và cách thực hành, việc xác định nội dung phục dựng đòi hỏi sự thận trọng, tôn trọng tính đa dạng của phong tục.

Theo lãnh đạo Ủy ban Nhân dân xã Hướng Lập, lễ cưới truyền thống đánh dấu sự kết duyên của đôi trai gái và là không gian lưu giữ phong tục, tập quán, tri thức dân gian và mối quan hệ cộng đồng. Do đó, việc phục dựng có ý nghĩa thiết thực trong việc nhận diện, bảo tồn những giá trị văn hóa của đồng bào.

Trong chương trình, các nghi thức được tái hiện từ việc đi sim, lễ bỏ của, chuẩn bị lễ vật, thống nhất giữa hai gia đình đến những nghi thức như đi tà rong, Caring, đón dâu, rửa chân, Cha chum, Chu ta pe te tác, Đoong, Ching, A lỗ Tidưng và các hoạt động thăm hỏi sau ngày cưới. Mỗi nghi thức được đặt trong mối liên hệ với đời sống tinh thần và quan niệm của cộng đồng, thay vì chỉ được xem như một tiết mục trình diễn.

Với những người trực tiếp tham gia phục dựng, đây không chỉ là niềm vui khi được tham gia một hoạt động văn hóa ý nghĩa mà còn là dịp tìm hiểu sâu hơn về phong tục của dân tộc mình.

Để di sản tiếp tục sống trong đời sống hôm nay

Giá trị đáng kể của việc phục dựng lễ cưới truyền thống Bru-Vân Kiều nằm ở cách cộng đồng trở thành chủ thể của hoạt động bảo tồn. Già làng, nghệ nhân, người có uy tín và những người từng trải qua các nghi lễ trực tiếp hướng dẫn, thực hành; lớp trẻ quan sát, học hỏi và tiếp nhận. Sự trao truyền diễn ra trong chính không gian văn hóa của bản làng, bằng những câu chuyện, động tác, lời hát và kinh nghiệm sống.

Đây cũng là cách tiếp cận có ý nghĩa trong nghiên cứu văn hóa dân tộc: di sản không chỉ tồn tại trong những hiện vật hay bản ghi chép mà trước hết được lưu giữ trong ký ức, tri thức và thực hành của con người. Bởi vậy, phục dựng không nên dừng lại ở việc tái hiện hình thức bên ngoài, mà cần làm rõ ý nghĩa xã hội, tinh thần và những quan niệm văn hóa ẩn chứa trong từng nghi thức.

Với khoảng 90 nghìn người sinh sống chủ yếu ở miền tây tỉnh, cộng đồng Bru-Vân Kiều đang lưu giữ một kho tàng văn hóa phong phú, do đó việc nghiên cứu, phục dựng lễ cưới truyền thống có ý nghĩa trong việc khơi dậy những giá trị văn hóa đã được cộng đồng vun đắp qua nhiều thế hệ, đồng thời góp phần nâng cao ý thức gìn giữ bản sắc dân tộc.

Tái hiện Nghi lễ rước dâu của người Bru Vân Kiều. (Ảnh: Bộ Dân tộc và Tôn giáo)

Cùng với hoạt động phục dựng, việc ghi chép, hệ thống hóa và số hóa tư liệu cũng mở ra hướng bảo tồn lâu dài. Những lời kể của người cao tuổi, cách thức chuẩn bị lễ vật, lời khấn, bài hát, nghi thức ứng xử và những tri thức liên quan cần được lưu giữ như nguồn tư liệu phục vụ nghiên cứu, giáo dục văn hóa và trao truyền cho thế hệ sau.

Trong bối cảnh đời sống hiện đại không ngừng biến đổi, bảo tồn văn hóa truyền thống không có nghĩa là buộc cộng đồng phải giữ nguyên mọi tập tục như trong quá khứ. Điều quan trọng hơn là nhận diện những giá trị cốt lõi, hiểu đúng ý nghĩa của chúng và tạo điều kiện để cộng đồng chủ động lựa chọn cách gìn giữ phù hợp với đời sống hôm nay.

Khi tiếng cồng chiêng ngân lên giữa bản làng, những nghi thức cưới hỏi được tái hiện không chỉ gợi nhớ một phong tục từng gắn bó với bao thế hệ người Bru-Vân Kiều. Đó còn là dịp để người già trao lại ký ức, người trẻ hiểu thêm về cội nguồn và cộng đồng thêm ý thức về những giá trị làm nên bản sắc của mình. Một lễ cưới xưa được phục dựng nhưng điều cần được tiếp nối chính là sức sống của văn hóa trong cộng đồng hôm nay./.