Tiết lộ sốc về những loài voi cổ xưa từng lang thang trên đất Việt Nam

Ngày nay, khi nhắc đến voi ở Việt Nam, nhiều người nghĩ ngay đến voi châu Á đang sinh sống tại Tây Nguyên hoặc được nuôi trong các vườn thú ở Hà Nội và TP HCM. Thế nhưng, lịch sử của họ hàng nhà voi trên dải đất hình chữ S còn kéo dài hơn rất nhiều. Từ hàng triệu năm trước, nhiều loài voi cổ đã từng lang thang trên các đồng bằng, cao nguyên và thung lũng của Việt Nam, để lại những hóa thạch giúp các nhà cổ sinh vật học từng bước tái hiện bức tranh về một thế giới hoàn toàn khác.

Họ Voi (Elephantidae) ngày nay chỉ còn ba loài còn sống là voi châu Á và hai loài voi châu Phi. Tuy nhiên, trong quá khứ, nhóm động vật này từng vô cùng đa dạng. Đông Nam Á, trong đó có Việt Nam, là một trong những khu vực quan trọng ghi nhận sự hiện diện của nhiều loài voi cổ thuộc các chi khác nhau như Stegodon, Palaeoloxodon và Elephas. Chúng không phải lúc nào cũng sống cùng thời kỳ, mà lần lượt xuất hiện và biến mất theo những biến động của khí hậu và môi trường trong kỷ Đệ Tứ.

Voi cổ Stegodon. Ảnh: dinoanimals.com.

Một trong những nhóm voi nổi tiếng nhất là Stegodon, thường được gọi là voi răng mấu. Chúng sinh sống từ khoảng 11 triệu năm trước và tồn tại cho đến cuối kỷ Băng hà ở một số nơi tại châu Á. Đặc điểm dễ nhận biết của Stegodon là cặp ngà rất dài, gần như thẳng và những chiếc răng hàm có các gờ nổi khác biệt với voi hiện đại. Nhiều hóa thạch Stegodon đã được phát hiện tại Việt Nam, đặc biệt ở các tỉnh miền Bắc như Lạng Sơn, Hòa Bình, Thanh Hóa và một số địa phương khác. Những chiếc răng hàm hóa thạch lớn bằng bàn tay người trưởng thành cho thấy đây là những động vật khổng lồ từng kiếm ăn trong các khu rừng và đồng cỏ cổ.

Voi cổ Palaeoloxodon. Ảnh: ArtStation

Một nhân vật khác từng xuất hiện trên đất Việt là Palaeoloxodon, còn được gọi là voi ngà thẳng. Một số loài trong chi này có kích thước vượt cả voi châu Phi ngày nay, với chiều cao vai có thể trên 4m. Chúng phân bố rộng ở châu Âu và châu Á trong thời kỳ Pleistocen. Hóa thạch được tìm thấy tại Việt Nam cho thấy vùng đất này từng nằm trong phạm vi phân bố của những "gã khổng lồ" ấy. Dựa trên hình thái răng và xương, các nhà khoa học nhận thấy chúng thích nghi với môi trường có sự xen kẽ giữa rừng và vùng cây bụi.

Voi châu Á hiện đại (Elephas maximus). Ảnh: Britannica

Bên cạnh đó, nhiều hóa thạch thuộc chi Elephas, họ hàng gần với voi châu Á hiện đại (Elephas maximus), cũng đã được phát hiện. Điều này phản ánh quá trình chuyển đổi dần từ các loài voi cổ sang những loài thích nghi tốt hơn với điều kiện khí hậu nhiệt đới sau khi kỷ Băng hà kết thúc. Voi châu Á ngày nay có thể được xem là một trong những "hậu duệ" cuối cùng của dòng tiến hóa lâu dài ấy.

Những phát hiện hóa thạch voi ở Việt Nam thường xuất hiện trong các hang động đá vôi, thềm sông cổ hoặc các lớp trầm tích. Nhiều địa điểm nổi tiếng như Thẩm Khuyên, Thẩm Hai (Lạng Sơn), các hang động ở Hòa Bình hay lưu vực sông Đồng Nai đã cung cấp những chiếc răng, mảnh xương và ngà hóa thạch có giá trị lớn. Không ít mẫu vật được phát hiện cùng hóa thạch tê giác, bò rừng, hươu, lợn rừng và nhiều loài thú lớn khác, cho thấy Việt Nam thời tiền sử từng sở hữu một hệ động vật vô cùng phong phú.

Các hóa thạch này không chỉ giúp nhận diện các loài voi đã tuyệt chủng mà còn cung cấp thông tin về khí hậu cổ. Cấu tạo răng hàm cho phép các nhà nghiên cứu suy đoán chế độ ăn của chúng, từ đó biết được khu vực khi ấy chủ yếu là rừng rậm, rừng thưa hay đồng cỏ. Thành phần đồng vị trong men răng cũng giúp tái hiện nhiệt độ và điều kiện môi trường cách đây hàng trăm nghìn năm.

Một câu hỏi thú vị là liệu con người cổ ở Việt Nam có từng gặp những loài voi này hay không. Câu trả lời nhiều khả năng là có. Người tiền sử thuộc giống Homo đã xuất hiện ở Đông Nam Á trong khi một số loài voi cổ vẫn còn tồn tại. Dù chưa có bằng chứng rõ ràng cho thấy cư dân cổ tại Việt Nam săn bắt voi quy mô lớn như ở một số khu vực khác trên thế giới, sự hiện diện đồng thời của hóa thạch người và voi trong một số tầng văn hóa cho thấy hai bên từng chia sẻ cùng môi trường sống.

Đến cuối kỷ Băng hà, khí hậu ấm lên, thảm thực vật thay đổi và áp lực từ con người ngày càng gia tăng đã khiến nhiều loài voi cổ dần biến mất. Chỉ còn voi châu Á tồn tại đến ngày nay, nhưng quần thể của chúng cũng đang suy giảm mạnh do mất môi trường sống và xung đột với con người.

Những chiếc răng hóa thạch nằm lặng lẽ trong các bảo tàng và phòng nghiên cứu không chỉ là tàn tích của các sinh vật đã tuyệt chủng. Chúng còn kể câu chuyện rằng Việt Nam từng là vùng đất nơi những đàn voi khổng lồ bước đi qua rừng rậm và đồng cỏ từ hàng trăm nghìn, thậm chí hàng triệu năm trước. Mỗi phát hiện mới lại góp thêm một mảnh ghép vào lịch sử tự nhiên của đất nước, nhắc nhở chúng ta rằng dưới lớp đất quen thuộc hôm nay vẫn còn ẩn giấu vô số bí mật về một thế giới đã mất.

Giống cừu kỳ lạ với bốn sừng cong đối xứng và gần như không có đuôi