Tìm cốt lõi của nghệ thuật truyền thống giữa dòng chảy sáng tạo
Khi các giá trị truyền thống ngày càng trở thành nguồn cảm hứng cho sáng tạo nghệ thuật đương đại, câu hỏi về tính nguyên bản, sự đích thực và giới hạn của việc kế thừa, biến đổi di sản tiếp tục được đặt ra nhiều góc nhìn khác nhau.
Ngày 18/11, tọa đàm “Khát khao nguyên bản” đã diễn ra tại Trung tâm Giao lưu Văn hóa Phố cổ Hà Nội. Tọa đàm có sự tham gia của nhạc sĩ, nhà nghiên cứu di sản Nguyễn Xuân Sơn (SonX); TS Phạm Minh Hương, Viện trưởng Viện Âm nhạc, Học viện Âm nhạc Quốc gia Việt Nam; nhà nhân học âm nhạc và giám tuyển Johannes Rühl. Chương trình do PGS.TS Phạm Quỳnh Phương, Trưởng khoa Công nghiệp Văn hóa và Di sản, Trường Khoa học Liên ngành và Nghệ thuật, Đại học Quốc gia Hà Nội điều phối.
Nguyên bản có phải là một khuôn mẫu bất biến?
Đặt vấn đề tại tọa đàm, PGS.TS Phạm Quỳnh Phương gợi mở câu chuyện về cách con người nhận diện và định nghĩa tính nguyên bản trong nghệ thuật truyền thống. Khi những yếu tố từ quá khứ được đưa vào các thực hành sáng tạo mới, việc xác định “đâu là nguyên gốc, đâu là biến đổi và thế nào được xem là đích thực?” không phải lúc nào cũng có câu trả lời thống nhất.

Toàn cảnh tọa đàm “Khát khao nguyên bản”
Vấn đề càng trở nên đáng chú ý trong bối cảnh di sản ngày càng được nhìn nhận như nguồn lực cho phát triển công nghiệp văn hóa và các ngành sáng tạo. Việc khai thác chất liệu truyền thống có thể mở ra những hình thức biểu đạt mới, song cũng đặt ra tranh luận về tính phù hợp, giới hạn sáng tạo và trách nhiệm đối với những giá trị được trao truyền qua nhiều thế hệ.
Từ góc độ nghiên cứu âm nhạc dân tộc, TS. Phạm Minh Hương cho rằng bản thân khái niệm “nguyên bản” dễ tạo cảm giác về một thực thể bất biến. Tuy nhiên, khi nghiên cứu một loại hình nghệ thuật truyền thống, điều quan trọng không đơn thuần là tìm kiếm một văn bản, bản nhạc hay hình thức thể hiện được xem là nguyên gốc, phải nhận diện những yếu tố cốt lõi làm nên đặc trưng và bản sắc của loại hình đó.
Theo TS. Phạm Minh Hương, với âm nhạc dân gian, những yếu tố này còn gắn với cộng đồng thực hành, bối cảnh văn hóa, phương thức trình diễn và môi trường tồn tại. Bởi vậy, một loại hình âm nhạc không thể được nhận diện chỉ qua giai điệu hay âm thanh tách rời khỏi đời sống của cộng đồng đã sáng tạo, gìn giữ và trao truyền.

TS. Phạm Minh Hương chia sẻ tại sự kiện
Bà Phạm Minh Hương cũng lưu ý về việc cần phân biệt giữa “cổ truyền” và “truyền thống”. Nếu “cổ truyền” thường được dùng để chỉ những loại hình đã định hình trong một giai đoạn lịch sử nhất định, “truyền thống” có thể được hiểu như một dòng chảy tiếp nối. Những thực hành của hôm nay, qua thời gian, cũng có thể trở thành một phần truyền thống của các thế hệ sau.
Cách phân biệt này cho thấy truyền thống không nhất thiết đồng nghĩa với việc giữ nguyên mọi hình thức biểu hiện từ quá khứ. Tuy nhiên, để đánh giá một thực hành có còn mang đặc trưng của loại hình nghệ thuật hay không, cần xem xét đầy đủ các yếu tố cấu thành, từ nội dung, phương thức thực hành, cộng đồng và bối cảnh văn hóa.
Truyền thống là điểm tựa cho sáng tạo mới
Ở góc độ thực hành nghệ thuật, Nguyễn Xuân Sơn (SonX) chia sẻ về vai trò của chất liệu truyền thống trong quá trình sáng tác. Từ trải nghiệm của một nhạc sĩ và người nghiên cứu di sản, Nguyễn Xuân Sơn nhìn nhận truyền thống có thể trở thành nền tảng để nghệ sĩ tìm kiếm ngôn ngữ biểu đạt mới, tạo nên dấu ấn riêng cho tác phẩm.
Trong bối cảnh nghệ thuật ngày càng có sự giao lưu giữa các nền văn hóa, việc tiếp cận chất liệu bản địa cũng mở ra khả năng tạo dựng bản sắc trong sáng tác. Tuy nhiên, không dừng ở việc đưa một số yếu tố truyền thống vào tác phẩm, câu chuyện còn nằm ở cách người nghệ sĩ hiểu, tiếp nhận và chuyển hóa những chất liệu ấy trong thực hành sáng tạo.
Một góc nhìn khác được nhà âm nhạc dân tộc học và giám tuyển Johannes Rühl (Thụy Sĩ) gợi ra từ kinh nghiệm nghiên cứu và tổ chức các hoạt động nghệ thuật tại Thụy Sĩ. Qua những ví dụ về thực hành âm nhạc trong đời sống cộng đồng, ông cho thấy truyền thống có thể tiếp tục tồn tại trong những hình thức sinh hoạt thường ngày, không cần phải bảo lưu như một di sản của quá khứ.

Nhà âm nhạc dân tộc học và giám tuyển Johannes Rühl (Thụy Sĩ) gợi ra góc nhìn khác từ kinh nghiệm nghiên cứu và tổ chức các hoạt động nghệ thuật tại Thụy Sĩ
Ông đề cập đến những thực hành được cộng đồng duy trì qua nhiều thế hệ, trong đó người tham gia học hỏi và tiếp nối từ khi còn nhỏ. Một số hoạt động mang tính nghi lễ cũng có thể dần thu hút sự quan tâm của công chúng và khách tham quan, nhưng vẫn được duy trì bởi niềm yêu thích và sự gắn bó của những người trong cộng đồng.
Những ví dụ này gợi mở một cách nhìn về truyền thống trở thành một quá trình thực hành sống động. Khi bối cảnh xã hội thay đổi, cách cộng đồng duy trì và thể hiện các giá trị văn hóa cũng có thể biến chuyển theo.Quan trọng, việc thực hành ấy phải có mối liên hệ với cộng đồng, không phải chỉ là hình thức được trình diễn trước người xem.
Nhận diện di sản từ cộng đồng và bối cảnh
Trong phần trao đổi và phân tích các ví dụ âm nhạc tại tọa đàm, TS. Phạm Minh Hương tiếp tục nhấn mạnh sự cần thiết phải xác định đặc trưng của từng loại hình trước khi đưa ra nhận định về tính nguyên bản hay đích thực. Một hình thức biểu đạt có thể thay đổi về âm thanh, cách trình diễn hoặc không gian thực hành nhưng để đánh giá sự thay đổi đó cần đặt trong hệ thống những yếu tố làm nên bản sắc của loại hình.
Theo hướng tiếp cận này, bà Phạm Minh Hương cho rằng cần phân biệt giữa hoạt động thực hành nghệ thuật truyền thống trong cộng đồng với việc nghệ sĩ chuyên nghiệp sử dụng chất liệu di sản để sáng tạo tác phẩm mới. Hai hoạt động có mục đích và bối cảnh khác nhau, do đó không thể áp dụng cùng một tiêu chí để đánh giá.
Việc cộng đồng tiếp tục sáng tạo trong quá trình thực hành là điều khó có thể ngăn cản. Trong khi đó, với những sáng tác mới khai thác chất liệu di sản, người nghệ sĩ cần hiểu rõ đặc trưng của loại hình mình tiếp cận, tránh chỉ sử dụng những yếu tố bề mặt, bỏ qua bối cảnh và ý nghĩa văn hóa phía sau.
Từ những góc nhìn khác nhau, tọa đàm “Khát khao nguyên bản” không hướng tới việc đưa ra một định nghĩa duy nhất về tính nguyên bản trong nghệ thuật. Các trao đổi cho thấy cần nhìn nhận mối quan hệ giữa bảo tồn và sáng tạo trong những bối cảnh cụ thể, đặt cộng đồng thực hành vào vị trí quan trọng khi đánh giá giá trị và sức sống của di sản.
Tọa đàm do Lên Ngàn và Đom Đóm (Trung tâm Âm nhạc và Nghệ thuật thể nghiệm) đồng tổ chức, phối hợp với Pro Helvetia (Quỹ Văn hóa Thụy Sĩ), Kanton Appenzell Innerrhoden, Casa Di Rosa, Đại sứ quán Thụy Sĩ tại Việt Nam, Ban Quản lý hồ Hoàn Kiếm và Phố cổ Hà Nội. Chương trình thuộc dự án “Hà Nội sáng đèn”, trong khuôn khổ Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội 2026.

