Tìm kiếm, quy tập, xác định danh tính hài cốt liệt sĩ ở Hà Tĩnh (bài 2): Trăn trở trên hành trình 'trả lại tên cho liệt sĩ'

Chiến tranh lùi xa, nhân chứng ngày một thưa vắng, những dấu tích cũng dần mai một. Hành trình tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ vì thế trở thành cuộc chạy đua thầm lặng, khắc nghiệt với thời gian, đòi hỏi trách nhiệm càng cao hơn trước Tổ quốc và Nhân dân.

Những ngày tháng Bảy, trong căn nhà nhỏ của gia đình ông Trần Hậu Du (SN 1959, TDP Thạch Đồng, phường Trần Phú), không khí như lắng lại khi tấm bằng “Tổ quốc ghi công” của liệt sĩ Phan Đình Hộ (1940-1966) được đặt trang trọng trên bàn thờ. Sau nhiều năm thất lạc, tấm bằng đã được cấp lại. Nhưng, với gia đình ông Du, niềm vui ấy chưa trọn vẹn bởi liệt sĩ Hộ đã hy sinh cách đây 60 năm nhưng đến nay vẫn chưa tìm thấy phần mộ.

Gia đình ông Trần Hậu Du đón nhận tấm bằng Tổ quốc ghi công được cấp lại của liệt sĩ Phan Đình Hộ trong niềm xúc động khôn nguôi.

Những đóng góp, hy sinh của liệt sĩ Phan Đình Hộ được Đảng, Nhà nước và Nhân dân luôn ghi nhớ, biết ơn.

Trước di ảnh người thân, ông Du nhớ lại: “Liệt sĩ Phan Đình Hộ là chồng của o ruột tôi. Tôi gọi ông là dượng. Đầu năm 1964, sau đám cưới không lâu, dượng lên đường nhập ngũ, làm nhiệm vụ giao thông tại huyện Nam Đàn (cũ), tỉnh Nghệ An. 2 năm sau, dượng đã anh dũng hy sinh trong khi làm nhiệm vụ. Thi hài được đồng đội và người dân tổ chức an táng tại địa phương nơi dượng hy sinh, nhưng không có thông tin cụ thể về vị trí”.

Hơn 15 năm trước, gia đình ông Du tìm được một nhân chứng từng tham gia chôn cất liệt sĩ Phan Đình Hộ, nhưng khi tìm đến thì người này đã qua đời. Khu vực được cho là nơi an táng cũng bị san lấp, dấu vết đã phai mờ. Nỗi day dứt về tìm kiếm hài cốt chồng kéo dài suốt cuộc đời bà Trần Thị Tích (1944-2025) - vợ liệt sĩ Phan Đình Hộ. Sau khi chồng hy sinh, bà Tích ở vậy thờ chồng. Không có con, bà được gia đình ông Du chăm sóc đến khi qua đời vào tháng 8/2025.

Trước di ảnh liệt sĩ, ông Du càng day dứt hơn khi phần mộ của người thân chưa được tìm thấy sau nhiều năm hy sinh.

Khác với hoàn cảnh của gia đình ông Du, hành trình đi tìm phần mộ anh trai của ông Trần Đức Huê (SN 1944, thôn Thạch Vĩnh, xã Toàn Lưu) lại vướng vào những sai lệch, thiếu hụt thông tin trong hồ sơ. Tháng 4/1965, anh trai của ông là Trần Đức Kỉnh (SN 1937) nhập ngũ, biên chế vào Sư đoàn 324 (Quân khu IV), hành quân vào chiến trường miền Nam. Tháng 4/1972, gia đình nhận giấy báo tử.

Ông Trần Đức Huê chia sẻ với phóng viên hành trình kiếm tìm phần mộ của anh trai là liệt sĩ (ảnh 1). Bà Trần Thị Châu (con gái liệt sĩ Trần Đức Kỉnh) không giấu nổi niềm xúc động khi kể về những cuộc kiếm tìm phần mộ người thân mà chưa có kết quả (ảnh 2).

Sau ngày đất nước thống nhất, từ lời kể của một cựu chiến binh, gia đình xác định liệt sĩ có thể hy sinh tại khu vực huyện Phú Lộc (Thừa Thiên Huế cũ). Nhiều lần ông Huê vào tận nơi, liên hệ với chính quyền, người dân ở 7 xã để tìm kiếm, xác minh. “Chính quyền, người dân địa phương rất nhiệt tình giúp đỡ, nhưng đối chiếu hồ sơ lưu trữ lại không có dữ liệu trùng khớp về thời điểm hoạt động hay hy sinh liên quan đến đơn vị của anh trai tôi. Mong sao khi cả nước đang đồng loạt triển khai “Chiến dịch 500 ngày đêm đẩy mạnh thực hiện tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ”, gia đình tôi may mắn sẽ tìm được manh mối để đưa anh trở về quê hương” - ông Huê trầm ngâm.

Thời gian lặng lẽ trôi, hy vọng không chỉ vơi dần trong mỗi gia đình mà còn trở thành nỗi day dứt chung của những người đồng đội năm xưa. Ông Nguyễn Thanh Tân - Chủ tịch Hội Chiến sỹ Thành cổ Quảng Trị năm 1972 tỉnh Hà Tĩnh chia sẻ: “Việc lần tìm thông tin ngày càng khó khi nhiều nhân chứng đã già yếu hoặc không còn, chiến trường xưa cũng đổi thay đến mức khó nhận diện dấu tích. Không ít chuyến đi phải trở về tay trắng khiến chúng tôi day dứt, trăn trở vô cùng”.

Trở về sau chiến tranh, với nghĩa tình và trách nhiệm với đồng đội đã ngã xuống, nhiều cựu chiến binh đã tham gia tìm kiếm phần mộ của liệt sĩ.

Trên hành trình tác nghiệp, chúng tôi cũng gặp nhiều người vợ, người mẹ liệt sĩ tuổi đã ngoài 80, 90 vẫn mòn mỏi ngóng tin con, tin chồng trong nỗi khắc khoải khôn nguôi. Mẹ Nguyễn Thị Thảo (SN 1932, xã Cẩm Bình) - mẹ liệt sĩ Trần Quang Minh (1953-1975), mẹ Trần Thị Đỏ (SN 1927, xã Đức Minh) - mẹ liệt sĩ Trần Quốc Việt (1949-1969), bà Đặng Thị Xuân (SN 1952, xã Lộc Hà) - vợ liệt sĩ Nguyễn Văn Đỉu (1953-1975)… là những người như thế.

Nỗi đau chất chứa trong đôi mắt đang mờ dần của mẹ Nguyễn Thị Thảo khi con trai mẹ đã hy sinh.

Việc tìm kiếm hài cốt liệt sĩ không chỉ là nỗi day dứt của thân nhân, gia đình, đồng đội mà còn là niềm trăn trở của lãnh đạo cấp ủy, chính quyền các địa phương. Ông Trần Xuân Hoàng - Chủ tịch UBND xã Thạch Lạc cho biết: “Toàn xã có 296 liệt sĩ, trong đó có 137 liệt sĩ chưa tìm thấy phần mộ. Điều trăn trở là nhiều thân nhân liệt sĩ nay đã cao tuổi, mong mỏi tìm được phần mộ người thân ngày càng khắc khoải. Vì vậy, địa phương luôn nỗ lực để góp phần cùng các cấp, ngành rút ngắn hành trình tìm kiếm, để việc tri ân được trọn vẹn hơn”.

Theo số liệu từ Sở Nội vụ, Hà Tĩnh có 26.656 liệt sĩ, trong đó có 12.552 liệt sĩ chưa xác định được phần mộ. Trên địa bàn tỉnh hiện có 9.156 mộ liệt sĩ được an táng tại các nghĩa trang liệt sĩ và nghĩa trang dòng họ; trong đó, ngoài các mộ liệt sĩ đã xác định danh tính, còn 2.435 mộ có một phần thông tin và 956 mộ chưa có thông tin. Đằng sau những con số ấy là hàng nghìn gia đình vẫn đang mòn mỏi kiếm tìm, mong ngóng thông tin của người thân đã hy sinh vì Tổ quốc.

Ông Nguyễn Văn Sỹ - Trưởng phòng Người có công (Sở Nội vụ) trăn trở: “Khó khăn lớn là hồ sơ, giấy tờ nhiều trường hợp không đầy đủ, thậm chí sai lệch thông tin. Việc xác minh, đính chính phải qua nhiều cấp, ngành, địa phương, đơn vị, mất rất nhiều thời gian. Mỗi hồ sơ là một số phận, một gia đình đang chờ đợi, ngóng trông nên chúng tôi luôn xác định đây không chỉ là công việc chuyên môn mà còn là trách nhiệm, là tình cảm đối với những người đã hy sinh”.

Hơn 50 năm sau ngày đất nước thống nhất, cả nước vẫn còn khoảng 500.000 liệt sĩ chưa xác định được danh tính; trong đó, gần 200.000 hài cốt chưa được quy tập và khoảng 300.000 hài cốt đã an táng nhưng còn thiếu thông tin. Khối lượng công việc rất lớn, trong khi thời gian đang làm hao hụt từng ngày cả dấu tích phần mộ, chất lượng mẫu sinh phẩm và nguồn gen đối chứng từ thân nhân. Bởi vậy, hành trình “trả danh tính - nối người thân” cho các liệt sĩ như một cuộc chạy đua âm thầm với thời gian, đòi hỏi phải được triển khai khẩn trương, gấp rút.

Nơi yên nghỉ của những người con đã ngã xuống vì độc lập, tự do của Tổ quốc.

Nhằm hiện thực hóa mục tiêu đến năm 2030 xác định danh tính hài cốt liệt sĩ bằng phương pháp giám định gen (ADN) cho khoảng 20.000 mẫu, ngày 23/7/2024, Thủ tướng Chính phủ Phạm Minh Chính cùng lãnh đạo các bộ, ngành đã thực hiện nghi thức ấn nút kích hoạt, ra mắt “Ngân hàng gen liệt sĩ chưa xác định được thông tin và thân nhân liệt sĩ”. Đây được xem là một bước tiến quan trọng, mở ra kỳ vọng mới trong công tác tìm kiếm, xác minh danh tính liệt sĩ.

Sự ra đời của “Ngân hàng gen liệt sĩ chưa xác định được thông tin và thân nhân liệt sĩ” được xem là một bước tiến quan trọng, mở ra kỳ vọng mới trong công tác tìm kiếm, xác minh danh tính liệt sĩ.

Tại Hà Tĩnh, Công an tỉnh đã tích cực phối hợp với Sở Nội vụ, Bộ CHQS tỉnh rà soát, thu thập, cập nhật thông tin liệt sĩ và thân nhân; tích hợp dữ liệu ADN vào cơ sở dữ liệu căn cước. Đến cuối tháng 5/2026, toàn tỉnh đã cập nhật thông tin 22.492 liệt sĩ vào hệ thống; nhập dữ liệu của 16.227 thân nhân liệt sĩ chưa xác định danh tính để phục vụ công tác thu nhận mẫu ADN; trong đó, 256 trường hợp đã được thu nhận mẫu và cập nhật vào hệ thống. Tuy nhiên, quá trình triển khai cũng đặt ra rất nhiều khó khăn.

Đại tá Trần Hữu Cảnh - Trưởng phòng Cảnh sát quản lý hành chính về trật tự xã hội (Công an tỉnh) cho biết: “Khối lượng công việc rất lớn trong khi dữ liệu đầu vào chưa đồng bộ; nhiều liệt sĩ không còn thân nhân họ ngoại để lấy mẫu, một số thân nhân tuổi cao, sức yếu hoặc đã thay đổi nơi cư trú. Đặc biệt, hồ sơ lưu trữ nhiều trường hợp thiếu, sai lệch nên phải tập trung rà soát, làm sạch dữ liệu theo hướng “đúng, đủ, sạch, sống”, tạo nền tảng cho việc đối sánh về sau”.

Ở “tuyến đầu” của hành trình này, công tác tìm kiếm, quy tập và lấy mẫu hài cốt liệt sĩ cũng đối diện với những thử thách không nhỏ. Nhiều năm trực tiếp tham gia khảo sát, tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ quân tình nguyện Việt Nam tại Lào, Trung tá Bùi Đình Quận (Đội Quy tập hài cốt liệt sĩ, Phòng Chính trị, Bộ CHQS tỉnh) không giấu được những trăn trở khi nhắc đến từng chuyến đi.

Việc tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ hy sinh trên đất bạn Lào gặp nhiều khó khăn do địa hình hiểm trở, thời tiết khắc nghiệt và thời gian đã làm phai mờ nhiều dấu vết.

Trung tá Bùi Đình Quận chia sẻ: “Địa bàn tìm kiếm chủ yếu là vùng sâu, vùng xa, đồi núi dốc và thời tiết khắc nghiệt. Sau hàng chục năm, sự biến đổi của địa hình, thổ nhưỡng khiến việc xác định vị trí chôn cất liệt sĩ rất khó khăn. Mỗi phần mộ được mở ra, chúng tôi đều phải thực hiện hết sức cẩn trọng, nhưng thực tế, không phải phần mộ nào cũng còn giữ được mẫu sinh phẩm đạt yêu cầu để giám định ADN. Sau nhiều thập kỷ, dưới tác động của thời gian và điều kiện tự nhiên, không ít hài cốt đã phân hủy, ảnh hưởng rất lớn đến việc lấy mẫu phục vụ giám định ADN”.

Nghĩa trang Liệt sĩ Nầm hiện có 1.195 phần mộ, trong đó gần 600 phần mộ chưa xác định được thông tin và hơn 60 phần mộ mới có một phần thông tin.

Không chỉ trong công tác tìm kiếm, quy tập, ngay cả với những phần mộ đã được đưa về nghĩa trang, việc xác định danh tính đối với các phần mộ chưa có thông tin hoặc thiếu thông tin cũng gặp nhiều trở ngại. Hiện nay, toàn tỉnh có 12 nghĩa trang liệt sĩ, an táng 7.473 phần mộ. Nghĩa trang Liệt sĩ Nầm (xã Tứ Mỹ) hiện có 1.195 phần mộ, trong đó gần 600 phần mộ chưa xác định được thông tin và hơn 60 phần mộ mới có một phần thông tin. Ông Hồ Thanh Hải - quản trang Nghĩa trang Liệt sĩ Nầm chia sẻ: “Trong quá trình quản lý nghĩa trang và phối hợp thực hiện công tác lấy mẫu ADN, chúng tôi được biết nhiều hài cốt đã bị ảnh hưởng nặng nề bởi thời gian và điều kiện thổ nhưỡng; có trường hợp gần như đã hóa thổ hoàn toàn. Điều đó khiến những người làm công tác quản trang luôn trăn trở”.

Mẹ Nguyễn Thị Hồng vẫn đau đáu mong ngày được đón con trở về.

Mỗi một ngày trôi qua không chỉ làm phai nhạt thêm ký ức mà còn kéo dài thêm những nỗi niềm. Hơn nửa thế kỷ kể từ ngày tiễn người con trai đầu là liệt sĩ Hoàng Trọng Hùng (SN 1958) lên đường nhập ngũ, mẹ Nguyễn Thị Hồng (SN 1937, thôn Sơn Hà, xã Thạch Lạc) vẫn đau đáu mong ngày được đón con trở về. Năm 2025, khi được lấy mẫu sinh phẩm ADN, trong mẹ lại nhen lên tia hy vọng. Mỗi ngày, mẹ vẫn ngồi ở khoảng sân trước nhà, nhìn về con đường làng, nơi tiễn con trai lên đường nhập ngũ năm nào. Giọng mẹ Hồng run run: “Thời gian của mẹ không còn nhiều nữa. Mẹ chỉ mong tìm được con, đưa con về gần nhà để hương khói, để con cháu còn có nơi mà thắp nén hương…”.

Hơn nửa thế kỷ sau chiến tranh, vẫn còn hàng nghìn liệt sĩ chưa được "trả lại tên".

Niềm mong mỏi ấy có lẽ cũng là ước nguyện cuối đời của nhiều người mẹ, người vợ và thân nhân liệt sĩ. Khi thời gian dành cho họ không còn nhiều, công tác tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ càng trở nên cấp bách. Trong bối cảnh đó, “Chiến dịch 500 ngày đêm đẩy mạnh thực hiện tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ” đang tập trung thêm nguồn lực, trách nhiệm và quyết tâm để rút ngắn những hành trình tìm kiếm đã kéo dài suốt nhiều thập kỷ; để ngày càng có thêm nhiều liệt sĩ được “trả lại tên”, thêm nhiều gia đình được kết nối lại với người thân và sự tri ân của thế hệ hôm nay trở nên trọn vẹn hơn.

BÀI, ẢNH: KIỀU MINH - GIANG NAM - PHAN CÚC
THIẾT KẾ: HUY TÙNG
(còn nữa)

Tìm kiếm, quy tập, xác định danh tính hài cốt liệt sĩ ở Hà Tĩnh (bài 1): Hành trình không nghỉ

Chiến tranh đã lùi xa, nhưng hành trình tìm kiếm, quy tập và đưa những người lính nằm lại nơi chiến trường trở về quê hương vẫn chưa bao giờ dừng lại. Từ những mùa khô lặng lẽ trên đất bạn Lào đến những cuộc lần tìm bền bỉ của đồng đội, thân nhân, mỗi con đường trên hành trình tri ân đang được nối dài bằng trách nhiệm thiêng liêng, nghĩa tình và khát vọng đoàn tụ.