Tin giả ngày càng tinh vi, làm sao tăng 'miễn dịch số'?

Người trẻ cần tự đặt câu hỏi, đánh giá thông tin trước khi quyết định tin và chia sẻ hay không. Ảnh minh họa: Phương Lâm.

Thường xuyên cập nhật tin tức trên Internet, Nguyễn Đức Thiện (sinh năm 2005, Bí thư Liên Chi đoàn khoa Sư phạm, Trường Đại học Giáo dục - Đại học Quốc gia Hà Nội) không ít lần bối rối trước những tin giả được ngụy trang tinh vi.

Thiện nhớ tháng 10/2025, anh từng hoang mang khi bắt gặp thông tin các cơ sở giáo dục ngoài công lập sẽ bị giải tán, được nhiều tài khoản mạng xã hội chia sẻ. Tuy nhiên, nam sinh nhanh chóng đặt nghi vấn khi nhận thấy thông tin không đi kèm văn bản chính thức nào từ cơ quan chức năng, đặc biệt là Bộ Giáo dục và Đào tạo.

Sau đó, các cơ quan báo chí dẫn thông tin từ Bộ Giáo dục và Đào tạo, khẳng định nội dung lan truyền là sai sự thật, đồng thời cảnh báo người dân không tiếp tục chia sẻ.

"Khi đó, tôi không lập tức tin theo rồi chia sẻ vì với tôi, thông tin từ các nguồn tin tức chính thống và cơ quan chức năng mới là cơ sở để kiểm tra tin thật - giả", nam sinh 21 tuổi nói với Tri Thức - Znews .

Trải nghiệm của Đức Thiện phần nào cho thấy nguy cơ mà người trẻ phải đối mặt khi tiếp nhận thông tin trong môi trường số, nơi những nội dung chưa được kiểm chứng có thể lan truyền rộng rãi và dễ dàng bị nhầm lẫn với tin tức xác thực.

Theo báo cáo Digital 2026: Vietnam của DataReportal, tính đến tháng 10/2025, Việt Nam có khoảng 85,6 triệu người sử dụng Internet, tương đương 84,2% dân số, trong khi người dùng mạng xã hội đang hoạt động được ước tính đạt 79 triệu, tương đương 77,6% dân số.

Cùng với mức độ phổ biến của các nền tảng số, nguy cơ tiếp xúc với thông tin sai lệch cũng trở thành vấn đề đáng quan tâm. Theo thống kê của Bộ Công an, trong giai đoạn 2022-2024, mỗi năm có khoảng 100.000-180.000 lượt tin, bài viết, hình ảnh và video chứa thông tin giả, sai sự thật được phát tán trên các nền tảng mạng xã hội, diễn đàn.

Khi tin giả ngày càng khó nhận diện, thậm chí được trình bày dưới hình thức giống thông báo chính thức, bài báo hay video có vẻ đáng tin cậy, việc chỉ đọc và tiếp nhận thông tin một cách thụ động không còn đủ.

Sinh viên Nguyễn Đức Thiện nhiều lần bối rối trước các thông tin giả lan truyền trên mạng. Ảnh: Nhân vật cung cấp.

Tin giả "Đầu độc" giới trẻ

Chuyên gia an ninh mạng Ngô Minh Hiếu (Hiếu PC) - Nhà sáng lập trang web Chống Lừa Đảo (chongluadao.vn), cựu chuyên gia Trung tâm Giám sát an toàn không gian mạng quốc gia (NCSC) - khẳng định tin giả ngày nay không còn đơn thuần là những thông tin bịa đặt, mà đang được sản xuất ngày càng tinh vi nhờ trí tuệ nhân tạo (AI), đặc biệt là công nghệ deepfake giả mạo hình ảnh, giọng nói và video.

"Tin giả được phát tán với tốc độ rất nhanh thông qua mạng xã hội, các hội nhóm và thuật toán đề xuất nội dung", ông nói.

Ông Ngô Minh Hiếu nhận định đối với giới trẻ, tin giả thường khai thác tâm lý tò mò, cảm xúc mạnh, sự phẫn nộ hoặc tâm lý sợ bỏ lỡ thông tin (FOMO). Nguy hiểm nhất là khi thông tin sai lệch được trình bày đủ hấp dẫn để người dùng chia sẻ trước khi kịp kiểm chứng.

Lỗ hổng lớn nhất của một bộ phận người trẻ hiện nay là thói quen tiếp nhận thông tin quá nhanh, đọc tiêu đề thay vì nội dung, tin vào lượt tương tác hoặc người nổi tiếng và ít khi kiểm tra nguồn gốc thông tin.

"Chúng ta đang có một thế hệ rất giỏi sử dụng công nghệ, nhưng chưa chắc đã được trang bị đầy đủ kỹ năng tự bảo vệ mình trong môi trường số", chuyên gia an ninh mạng Ngô Minh Hiếu nhận định.

“

Chúng ta đang có một thế hệ rất giỏi sử dụng công nghệ, nhưng chưa chắc đã được trang bị đầy đủ kỹ năng tự bảo vệ mình trong môi trường số

Chuyên gia an ninh mạng Ngô Minh Hiếu (Hiếu PC)

Ông Ngô Minh Hiếu cho rằng tin giả thường khai thác tâm lý tò mò, cảm xúc mạnh, sự phẫn nộ hoặc tâm lý sợ bỏ lỡ thông tin trong giới trẻ. Ảnh: Nhân vật cung cấp.

Phân tích thêm về vấn đề này, PGS.TS Vũ Việt Vũ, Trưởng khoa Công nghệ Thông tin và Truyền thông, trường Đại học CMC, cho rằng có một số nguyên nhân dẫn tới tình trạng nhiều người trẻ thường xuyên sử dụng mạng xã hội, có khả năng tiếp cận công nghệ nhưng vẫn dễ tin hoặc chia sẻ thông tin sai lệch, đặc biệt về các vấn đề chính trị, xã hội.

Thứ nhất, các vấn đề chính trị, xã hội thường khá phức tạp, đòi hỏi người đọc cần kiến thức nền tảng về pháp luật, lịch sử, kinh tế và xã hội. Nếu chỉ tiếp cận một đoạn video ngắn hay một bài đăng tách khỏi bối cảnh, người xem rất dễ hiểu sai bản chất vấn đề. Ngoài ra, khả năng dành thời gian xử lý thông tin, suy xét của người trẻ hiện nay với các bài đăng trên mạng xã hội thường khá ít.

Thứ hai, mạng xã hội đang tạo ra một môi trường tiếp nhận thông tin rất nhanh, trong đó người dùng thường chỉ dành thời gian ngắn để đọc tiêu đề, xem hình ảnh hoặc video trước khi đưa ra nhận định. Hơn nữa, những nội dung gây sốc, kích thích cảm xúc hoặc tạo ra tranh luận nhiều có thể được lan truyền mạnh mẽ, bất kể mức độ chính xác của chúng.

Thứ ba, tâm lý đám đông cũng ảnh hưởng đáng kể đến khả năng đánh giá thông tin. Khi một nội dung được nhiều người chia sẻ, đặc biệt là những người có ảnh hưởng trên mạng xã hội, người tiếp nhận dễ có cảm giác rằng thông tin đó là đáng tin cậy. Tuy nhiên, đôi khi mức độ phổ biến không phải là bằng chứng cho tính chính xác của thông tin đăng tải.

PGS.TS Vũ Việt Vũ cho rằng khả năng dành thời gian xử lý thông tin, suy xét của nhiều người trẻ hiện nay với các bài đăng trên mạng xã hội thường khá ít. Ảnh: Nhân vật cung cấp.

Theo PGS.TS Vũ Việt Vũ, vấn đề cốt lõi không nằm ở việc người trẻ thiếu kỹ năng công nghệ, mà ở chỗ kỹ năng sử dụng công nghệ đang phát triển nhanh hơn kỹ năng tư duy phản biện và kiểm chứng thông tin.

"Vì vậy, bên cạnh giáo dục kỹ năng số, cần chú trọng phát triển năng lực hiểu biết truyền thông và thông tin, tức khả năng tiếp cận, phân tích, đánh giá và sử dụng thông tin một cách có trách nhiệm", ông nói.

3 thói quen nâng cao "miễn dịch số"

Không chỉ gây hoang mang, việc chia sẻ thông tin sai sự thật trên mạng xã hội còn có thể khiến người dùng đối mặt với những chế tài pháp lý.

Theo điểm a khoản 1 Điều 95 Nghị định 174/2026/NĐ-CP, có hiệu lực từ ngày 1/7/2026, hành vi cung cấp, chia sẻ thông tin giả mạo, sai sự thật, xuyên tạc, vu khống, xúc phạm uy tín của cơ quan, tổ chức hoặc danh dự, nhân phẩm của cá nhân trên mạng xã hội có thể bị xử phạt hành chính từ 10 đến 15 triệu đồng đối với cá nhân và 20 đến 30 triệu đồng đối với tổ chức.

Trường hợp cung cấp, chia sẻ thông tin sai sự thật gây hoang mang trong nhân dân, gây thiệt hại cho hoạt động kinh tế - xã hội, cản trở hoạt động của cơ quan nhà nước hoặc xâm phạm quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân khác mà chưa đến mức truy cứu trách nhiệm hình sự, mức phạt có thể lên tới 25 triệu đồng đối với cá nhân và 50 triệu đồng đối với tổ chức. Người vi phạm còn có thể bị buộc gỡ bỏ thông tin sai sự thật và áp dụng các biện pháp khắc phục hậu quả khác theo quy định.

Để tránh vô tình tiếp tay cho tin giả, TS Xã hội học Nguyễn Hữu Hoàng, giảng viên Học viện Chính trị khu vực II (TP.HCM), khuyến nghị người trẻ không nên vội tin những gì vừa xem, nghe hoặc đọc được.

Theo ông, điều quan trọng là phân biệt được sự kiện, dữ liệu với nhận định, bình luận. Một video có thể ghi lại sự việc có thật nhưng phần diễn giải đi kèm lại sai lệch. Tương tự, một phát biểu dù có thật vẫn có thể bị cắt khỏi ngữ cảnh, khiến người xem hiểu sai bản chất vấn đề.

Ông Hoàng gợi ý khi gặp một thông tin nhạy cảm, nên tự hỏi ít nhất 5 câu: Ai nói? Nói dựa trên nguồn nào? Nói khi nào? Có nguồn độc lập nào xác nhận không? Người đăng muốn mình tin hoặc làm điều gì?

"Không tranh luận bằng ảnh chụp màn hình, không kết luận bằng một video ngắn và không dùng lượt thích để thay thế cho bằng chứng. Hãy phản biện ý kiến và bằng chứng, không công kích con người", ông nói.

Cùng quan điểm, chuyên gia an ninh mạng Ngô Minh Hiếu cho rằng xây dựng "miễn dịch số" cần bắt đầu từ những thói quen tiếp nhận thông tin có chọn lọc, kết hợp với quy trình kiểm chứng rõ ràng, nhất là trước các nội dung nhạy cảm liên quan đến chính trị, xã hội. Cụ thể như sau:

3 thói quen và quy trình kiểm chứng thông tin để tăng "miễn dịch số", theo chuyên gia an ninh mạng Ngô Minh Hiếu.

Bên cạnh việc đối chiếu với nguồn tin chính thống, ông Hiếu khuyến cáo người dùng Internet có thể tận dụng Google Lens, công cụ tìm kiếm ngược hình ảnh hoặc các nền tảng kiểm chứng thông tin để xác định nguồn gốc, bối cảnh của hình ảnh, nội dung đang lan truyền.

"Tuy nhiên, không nên phụ thuộc hoàn toàn vào bất kỳ công cụ nào mà hãy chủ động học về tư duy phản biện, kiến thức truyền thông số và cách AI có thể tạo ra nội dung giả mạo", ông nhấn mạnh.

Cũng theo ông Hiếu, việc phòng chống tin giả không thể chỉ đặt trách nhiệm lên vai người dùng. Gia đình cần hình thành thói quen trao đổi, kiểm chứng thông tin cùng con em, trong khi nhà trường nên lồng ghép kỹ năng nhận diện tin giả, tư duy phản biện và an toàn số vào các hoạt động giáo dục thực tiễn.

Về phía các nền tảng mạng xã hội, ông Hiếu cho rằng cần tăng cường phát hiện, cảnh báo và hạn chế phát tán thông tin sai lệch, đồng thời minh bạch hơn về cơ chế đề xuất nội dung. Các cơ quan chức năng cũng cần cung cấp thông tin chính xác, kịp thời, dễ tiếp cận và phối hợp với các bên liên quan để nâng cao nhận thức cộng đồng.

"Mục tiêu cuối cùng không phải là tạo ra một thế hệ nghi ngờ tất cả mọi thứ, mà là một thế hệ biết đặt câu hỏi, biết kiểm chứng và có trách nhiệm với những gì mình chia sẻ. Đó mới chính là nền tảng của 'miễn dịch số' bền vững", ông Hiếu nói.

Tiếp nhận nhiều nguồn thông tin cùng lúc trên mạng xã hội song không phải người trẻ nào cũng có khả năng nhận diện đâu là tin giả. Ảnh: Phương Lâm.

Từ góc độ người trẻ, sinh viên Nguyễn Đức Thiện (Trường Đại học Giáo dục - Đại học Quốc gia Hà Nội) chủ động quan tâm đến những hoạt động giúp học sinh, sinh viên nâng cao kỹ năng tự bảo vệ trên không gian mạng. Trong quá trình tìm hiểu, nam sinh khoa Sư phạm biết đến chiến dịch "Không Một Mình" do Liên minh Niềm tin số (DTA) và Cục An ninh mạng (Bộ Công an) phát động với chủ đề năm 2026 là "Kết nối không tổn thương".

Chiến dịch hướng tới nâng cao nhận thức, trang bị kỹ năng tự bảo vệ cho trẻ em, thanh thiếu niên trước những rủi ro trên môi trường mạng, thông qua các hoạt động truyền thông và giáo dục an toàn số.

Theo Thiện, những chiến dịch như "Không Một Mình" cũng là cơ hội để người trẻ quan tâm hơn đến việc tiếp nhận thông tin có chọn lọc, rèn luyện tư duy phản biện và hình thành thói quen kiểm chứng trước khi tin hoặc chia sẻ những nội dung trên mạng xã hội.