Tính cho tuổi già: Bài 2: Cần một kế hoạch dài hạn đồng bộ

Quy hoạch thiếu tính tích hợp

TPHCM sở hữu những điều kiện nền tảng đáng chú ý: Chi phí sinh hoạt dễ chịu, vị trí kết nối quốc tế thuận lợi, dịch vụ y tế đang phát triển, cùng với nguồn khách nội địa đông đảo. Là siêu đô thị với hàng triệu người cao tuổi, trong đó một bộ phận có khả năng chi trả cho các dịch vụ chuyên biệt, tạo thành thị trường ban đầu đủ lớn để hình thành hệ sinh thái dịch vụ. Nếu chỉ một tỷ lệ nhỏ tham gia vào các mô hình dưỡng lão chất lượng cao, doanh thu có thể đạt quy mô hàng tỷ USD mỗi năm; việc thu hút thêm khách quốc tế sẽ mở rộng giá trị này đáng kể, đồng thời lan tỏa lợi ích sang y tế, du lịch, bảo hiểm và đào tạo nhân lực.

Lợi thế cạnh tranh của TPHCM nằm ở chi phí hợp lý, văn hóa hiếu khách, khí hậu và trải nghiệm đời sống bản địa - những yếu tố tạo nên "trị liệu mềm" mà nhiều đô thị phát triển khó tái tạo. Tuy nhiên, những hạn chế cũng hiện hữu: Thiếu khung pháp lý chuyên biệt, nguồn nhân lực chưa được đào tạo bài bản, và cơ sở hạ tầng tích hợp còn phân tán. Trong khi các quốc gia trong khu vực đã triển khai chính sách visa dài hạn và mô hình dịch vụ hoàn chỉnh, Việt Nam vẫn ở giai đoạn sơ khởi, khiến tiềm năng chưa được khai thác đầy đủ.

Người già cần có không gian chuyên biệt để được hỗ trợ

Quan sát từ thực tế quy hoạch phát triển không gian đô thị, giới chuyên môn chỉ ra khoảng trống đáng lưu ý. Trong nhiều dự án và khu đô thị mới, quỹ đất thường được ưu tiên cho thương mại, nhà ở và giải trí, trong khi các công trình phục vụ chăm sóc dài hạn, phục hồi chức năng hay sinh hoạt cộng đồng cho người cao tuổi ít được đặt ở vị trí trung tâm của cấu trúc quy hoạch. Sự thiếu vắng này không chỉ phản ánh một khoảng trống về hạ tầng dịch vụ, mà còn cho thấy nhu cầu phải nhìn nhận lại vai trò của tuổi già trong cấu trúc xã hội đô thị.

Sự bùng nổ của kinh tế tuổi thọ trên thế giới đang mở ra một cơ hội phát triển mới cho các đô thị đang chuyển mình. Nếu biết khai thác đúng hướng, việc xây dựng hệ sinh thái dưỡng lão và nghỉ dưỡng tuổi vàng không chỉ tạo nguồn thu kinh tế mà còn góp phần định hình lại cấu trúc nhân văn của không gian sống - nơi tuổi già không bị đẩy ra ngoài rìa, mà trở thành một phần hữu cơ của đời sống đô thị hiện đại.

Trong cấu trúc phát triển đô thị hiện nay, một nghịch lý đang bộc lộ ngày càng rõ ràng: Không gian tổ chức để phục vụ tăng trưởng kinh tế được đầu tư bài bản, nhưng lại thiếu chuẩn bị cho nhu cầu sống dài hạn của con người, đặc biệt là khi họ bước vào tuổi già. Nguyên nhân sâu xa không nằm ở một quyết định riêng lẻ, mà bắt nguồn từ cách xác lập ưu tiên trong quy hoạch và đầu tư. Những công trình phục vụ an sinh xã hội - vốn không mang lại lợi nhuận trực tiếp - thường bị đẩy xuống thứ tự sau cùng hoặc bị bỏ qua.

Thực trạng này càng trở nên đáng chú ý khi đặt trong bối cảnh già hóa dân số diễn ra nhanh chóng. Nhiều kế hoạch quy hoạch vẫn chủ yếu dựa trên chỉ tiêu mật độ dân cư chung, diện tích cây xanh hay hệ thống giáo dục, mà chưa dự báo nhu cầu chăm sóc dài hạn của nhóm cao tuổi đang tăng lên. Hệ quả có thể nhìn thấy trước: Hệ thống y tế bị quá tải, dịch vụ hỗ trợ thiếu hụt, chi phí chăm sóc ngày càng cao. Những khu đô thị mới, dù đầy đủ tiện ích thương mại và giải trí, nhưng vẫn thiếu một thành phần cốt lõi - không gian để con người già đi trong an toàn và được hỗ trợ khi sức khỏe suy giảm. Khoảng trống này vì thế không chỉ là vấn đề kỹ thuật quy hoạch, mà đã trở thành thách thức xã hội liên quan trực tiếp đến chất lượng sống và tính bền vững của đô thị.

Số ít người già được chăm sóc y tế thường xuyên

Song song với khoảng trống về không gian là những hạn chế trong nền tảng pháp lý. Hệ thống văn bản liên quan đến người cao tuổi tại Việt Nam đã được hình thành từ sớm, song phần lớn vẫn dừng ở mức định hướng, thiếu cụ thể và chưa phản ánh đầy đủ thực tiễn. Luật Người cao tuổi quy định quyền được bảo đảm nhu cầu cơ bản và trách nhiệm chăm sóc từ các chủ thể liên quan, nhưng chưa đưa ra tiêu chí đo lường cụ thể hay cơ chế phối hợp hiệu quả giữa các cơ quan. Việc thiếu giám sát và đánh giá thực thi khiến thông tin phản hồi về hiệu quả chính sách còn hạn chế, dẫn đến khoảng cách giữa quy định và khả năng tiếp cận dịch vụ trong đời sống thực tế. Đáng chú ý hơn, tiếng nói và nhu cầu của chính người cao tuổi chưa được tham gia đầy đủ trong quá trình xây dựng chính sách, làm giảm tính khả thi và sự đồng thuận xã hội.

Ở cấp độ chuyên ngành, nhiều văn bản pháp luật và quy chuẩn kỹ thuật có đề cập đến việc khuyến khích xây dựng cơ sở chăm sóc hoặc dành đất cho công trình xã hội, song đều thiếu chỉ tiêu cụ thể về diện tích, thiết kế hay tiêu chuẩn không gian dành riêng cho người cao tuổi. Các quy chuẩn quy hoạch và xây dựng hiện hành chỉ quy định chung cho công trình công cộng hoặc yêu cầu tiếp cận cho người khuyết tật; các tiêu chuẩn an toàn, phòng cháy hay thiết kế nhà ở có thể tham chiếu nhưng chưa phản ánh đầy đủ đặc thù của môi trường an dưỡng.

Cơ hội và thách thức

Nếu nhìn toàn bộ bức tranh một cách cô đọng, có thể thấy cơ hội mở ra cho TPHCM trong lĩnh vực kinh tế tuổi già và dịch vụ dưỡng lão là rất lớn, nhưng đồng thời những thách thức đặt ra cũng không hề nhỏ.

TPHCM dành nhiều quỹ đất để phát triển kinh tế

Cơ hội trước hết nằm ở bối cảnh toàn cầu. Dân số già hóa nhanh khiến nhu cầu về sống an dưỡng, chăm sóc sức khỏe dài hạn và du lịch tuổi vàng tăng mạnh, hình thành một thị trường dịch vụ quy mô hàng trăm tỷ USD và tiếp tục mở rộng. Trong cấu trúc ấy, khu vực Châu Á - Thái Bình Dương là nơi tăng trưởng nhanh nhất, và TPHCM sở hữu nhiều điều kiện để tham gia: Vị trí kết nối quốc tế thuận lợi, hệ thống y tế và dịch vụ đang phát triển, chi phí sinh hoạt cạnh tranh, cùng khả năng tích hợp trải nghiệm văn hóa, khí hậu và đời sống bản địa. Siêu đô thị này còn có thị trường nội địa đủ lớn để làm nền tảng thử nghiệm, trước khi mở rộng thu hút khách quốc tế có khả năng chi trả cao. Nếu được tổ chức đúng hướng, lĩnh vực này không chỉ tạo doanh thu trực tiếp, mà còn lan tỏa sang bất động sản chăm sóc sức khỏe, du lịch, đào tạo nhân lực và dịch vụ xã hội, góp phần định hình một ngành kinh tế dịch vụ mới cho đô thị.

Tuy nhiên, song hành với tiềm năng là những thách thức mang tính cấu trúc. Tư duy quy hoạch và đầu tư hiện nay vẫn thiên về khai thác giá trị thương mại ngắn hạn, khiến các công trình phục vụ chăm sóc dài hạn cho người cao tuổi chưa được đặt đúng vị trí trong cấu trúc không gian đô thị. Hệ thống pháp lý và quy chuẩn kỹ thuật còn thiếu cụ thể, thiếu tiêu chuẩn thiết kế và chỉ tiêu đất đai riêng, dẫn đến việc triển khai thiếu đồng bộ, khó hình thành mô hình quy mô lớn. Nguồn nhân lực chuyên môn chưa được đào tạo đầy đủ, cơ chế phối hợp liên ngành còn phân tán cũng như các chính sách thu hút thị trường quốc tế chưa hoàn thiện. Tất cả những yếu tố này khiến tiềm năng dù hiện hữu nhưng chưa thể chuyển hóa thành năng lực cạnh tranh thực sự.

Vì vậy, có thể nói TPHCM đang đứng trước một điểm giao quan trọng. Cơ hội tham gia vào dòng chảy kinh tế tuổi thọ toàn cầu là rõ ràng và rộng mở, nhưng để biến cơ hội thành hiện thực đòi hỏi sự thay đổi đồng bộ từ quy hoạch, pháp lý đến tổ chức dịch vụ. Chính sự song hành giữa triển vọng lớn và trở lực lớn ấy tạo nên thách thức chiến lược: Không chỉ phát triển một ngành dịch vụ mới, mà còn tái định nghĩa cách đô thị chuẩn bị cho vòng đời dài của con người trong tương lai.

NHÓM PHÓNG VIÊN