Tố giác gian lận thi tốt nghiệp THPT: Khi hiện trường không còn, xác minh ra sao?

Tố giác chỉ là điểm khởi đầu

Không ai phủ nhận quyền tố giác những hành vi vi phạm quy chế thi Tốt nghiệp THPT. Tuy nhiên, tố giác chỉ là điểm khởi đầu của quá trình xác minh, không phải là căn cứ để kết luận có vi phạm.

Trong bối cảnh hiện trường không còn sau buổi thi, thí sinh tập trung làm bài và các phòng thi không có camera giám sát, việc xác minh các tố giác phát sinh sau kỳ thi trở thành một thách thức lớn đối với công tác quản lý khảo thí.

Trong mọi kỳ thi, việc tiếp nhận và xử lý tố giác về vi phạm quy chế là yêu cầu cần thiết để bảo đảm tính nghiêm minh, công bằng và minh bạch. Nhưng cần phân biệt rõ giữa quyền tố giác và căn cứ để kết luận vi phạm hay xử lý kỷ luật.

Sau kỳ thi, mạng xã hội xuất hiện những thông tin phản ánh nghi vấn gian lận thi.

Mọi quyết định ảnh hưởng đến quyền lợi của thí sinh phải được xây dựng trên cơ sở các chứng cứ khách quan, có thể kiểm chứng.

Đây là nguyên tắc được thừa nhận rộng rãi trong quản trị hiện đại: quyết định chỉ có giá trị khi dựa trên bằng chứng.

Trong hoạt động khảo thí, nguyên tắc này càng quan trọng bởi kết quả xử lý có thể ảnh hưởng trực tiếp đến kết quả thi, cơ hội học tập và nghề nghiệp của thí sinh. Do đó, mục tiêu của quá trình xác minh không phải là tìm cách khẳng định tố giác đúng hay sai theo cảm tính, mà là kiểm chứng nội dung tố giác bằng những chứng cứ khách quan.

Hiện trường không còn, chứng cứ ở đâu?

Đối với các tố giác được đưa ra sau khi buổi thi đã kết thúc, việc thực hiện nguyên tắc trên gặp rất nhiều khó khăn.

Nguyên nhân là vì hiện trường không còn. Các hành vi nếu có thường diễn ra trong thời gian rất ngắn và hầu như không để lại dấu vết vật chất. Khi phòng thi đã giải tán, việc tái hiện diễn biến gần như không thể thực hiện chính xác.

Một khó khăn khác là thiếu nguồn chứng cứ độc lập. Trong suốt thời gian làm bài, các thí sinh tập trung vào bài thi của mình. Việc quan sát xung quanh không phải nhiệm vụ của thí sinh, thậm chí còn có thể bị hiểu là vi phạm quy chế. Vì vậy, không thể kỳ vọng các thí sinh khác trở thành nhân chứng khách quan cho những sự việc xảy ra trong phòng thi.

Đặc biệt, phòng thi không có camera giám sát hoặc các phương tiện ghi nhận khách quan khác thì việc xác minh chủ yếu dựa vào lời trình bày của các bên liên quan. Khi các lời trình bày mâu thuẫn nhau, hội đồng thi sẽ rất khó xác định sự thật nếu không có căn cứ kiểm chứng độc lập.

Yếu tố thời gian cũng làm giảm giá trị của lời khai. Sau khi kỳ thi kết thúc, ký ức của những người liên quan có thể không còn đầy đủ; các chi tiết bị quên hoặc nhớ không chính xác. Điều này khiến việc kết luận chỉ dựa trên lời trình bày tiềm ẩn nguy cơ sai lệch.

Thứ trưởng Thường trực Bộ GD&ĐT kiểm tra công tác chuẩn bị Kỳ thi Tốt nghiệp THPT năm 2026.

Nếu cơ quan tổ chức thi xử lý chỉ dựa trên tố giác mà không có chứng cứ khách quan, nguy cơ oan sai sẽ tăng lên, làm giảm niềm tin của xã hội đối với kỳ thi. Ngược lại, nếu mọi tố giác đều bị bỏ qua thì tính nghiêm minh của quy chế cũng bị ảnh hưởng. Vì vậy, giải pháp đúng là tiếp nhận mọi tố giác nhưng chỉ ra quyết định xử lý khi kết quả xác minh được làm rõ.

Xét từ góc độ quản trị kỳ thi, mỗi quyết định kỷ luật đều cần có khả năng giải trình và được xã hội chấp nhận. Điều đó chỉ đạt được khi quá trình xác minh tuân thủ nguyên tắc khách quan, minh bạch và dựa trên bằng chứng.

Việc hoàn thiện quy trình tiếp nhận, xác minh và xử lý tố giác sẽ góp phần nâng cao chất lượng quản trị khảo thí, bảo vệ quyền lợi chính đáng của thí sinh và củng cố uy tín của hệ thống thi.

Cần cơ chế tạo lập chứng cứ ngay trong phòng thi

Để khắc phục hạn chế này, cần ưu tiên phát hiện và ghi nhận sự việc ngay trong thời gian diễn ra buổi thi.

Khi có dấu hiệu vi phạm, giám thị cần kiểm tra, lập biên bản, ghi nhận đầy đủ diễn biến và thu thập các căn cứ cần thiết ngay tại thời điểm xảy ra sự việc.

Đồng thời, quy chế cần quy định rõ tiêu chuẩn tiếp nhận và xử lý các tố giác sau kỳ thi. Những tố giác này cần được xem xét nghiêm túc nhưng chỉ có thể là căn cứ mở đầu cho hoạt động xác minh. Việc áp dụng hình thức kỷ luật chỉ nên thực hiện khi có đủ chứng cứ khách quan.

Về lâu dài, cần tăng cường các cơ chế tạo lập chứng cứ như nâng cao chất lượng lập biên bản, tăng cường giám sát của thanh tra, nghiên cứu áp dụng các giải pháp kỹ thuật phù hợp với quy định để hỗ trợ xác minh khi có tranh chấp. Song song với đó là đào tạo giám thị về kỹ năng phát hiện, ghi nhận và xử lý tình huống.

Liên quan đến sự việc gian lận thi tại Tuyên Quang, lãnh đạo Sở GD&ĐT đề xuất kỳ thi năm tới nên lắp thêm camera giám sát trong phòng thi. Theo TS Sái Công Hồng, phương án lắp camera không nối mạng trong phòng thi vẫn triển khai được nếu Bộ GD&ĐT sửa đổi quy chế thi. Hiện nay, quy chế chưa cho phép thực hiện điều đó. Nếu lắp camera chỉ nhằm mục đích lưu trữ và kiểm tra khi cần thiết sẽ cần phải có đầu thu, thẻ nhớ. "Với lượng phòng thi lớn như hiện nay (năm 2026 có hơn 54.000 phòng thi), con số đầu tư cũng tốn một khoản không hề nhỏ", ông Hồng nói.