Tô Hiến Thành - bậc đại thần tài đức

Đền thờ Tô Hiến Thành ở thôn Tiền Thôn (xã Hoằng Tiến).

Theo sử sách, Thái úy Tô Hiến Thành sinh ra tại xã Hạ Mỗ, huyện Đan Phượng, tỉnh Hà Tây cũ (nay thuộc Hà Nội) trong một gia đình danh gia vọng tộc. Cha ông là Tô Hiến Tín, thi đỗ khoa Hiền Lương được bổ nhiệm làm quan ở huyện Tống Sơn, phủ Hà Trung, Ái Châu (Thanh Hóa ngày nay). Mẹ là Lê Thị Tố, người đàn bà đức hạnh, hiền từ, thông minh, khoáng đạt, khoan dung. Một đêm trăng sáng, bà mộng thấy một ông lão đầu bạc, bế một tiên đồng mặc áo xanh bảo rằng: “Nhà ngươi phúc hậu trời đã chiếu soi, nay ta cho một cậu bé, ngày sau sẽ giữ yên đất nước”. Đến mùa thu ngày 10/8, bà sinh hạ được người con trai, dáng điệu phong nhã, thân hình chắc khỏe, diện mạo khôi ngô, tác phong nhanh nhẹn giống như tiên đồng trong mộng, được cha mẹ đặt tên là Tô Hiến Thành.

Chưa đầy năm, cậu bé Tô Hiến Thành đã biết nói, 5 tuổi đã hiểu âm luật, thông minh xuất chúng, tài giỏi hơn người. Năm 1138 khoa Mậu Ngọ, ông đi thi và đỗ đầu Thái học sinh. Sự nghiệp làm tướng võ của Tô Hiến Thành chủ yếu là dưới thời trị vì của vua Lý Anh Tông. Tiếp nối gương của Thái úy Lý Thường Kiệt, Thái úy Tô Hiến Thành đã cùng vua Lý Anh Tông đi dẹp loạn các nơi, mở mang bờ cõi thêm về phía Tây Bắc, chống giặc Chân Lạp xâm lược, chinh phạt Chiêm Thành, làm cho vị thế của quốc gia Đại Việt dưới thời vua Lý Anh Tông trở nên lớn mạnh với các nước lân bang, buộc nhà Tống phải công nhận Đại Việt vào năm 1164.

Sự nghiệp làm quan văn của ông hiển hách không kém, nhưng phần lớn công lao lại tập trung ở giai đoạn sau này, khi ông trở thành đại thần phụ chính tài năng và đức độ cuối cùng của nhà Lý. Ông là người có công lớn trong việc tổ chức khai hoang lấn biển ở nhiều vùng ven biển thuộc Quảng Ninh, Hải Phòng và Thanh Hóa. Là người đạo đức, nhân từ, ông coi việc nước như việc nhà, thờ vua kết đạo làm tôi, thương dân như con. Khi làm việc ở Thanh Hóa, mấy năm liền hai huyện Tống Sơn và Nga Sơn bị mất mùa, ông tâu lên vua xin cho 4 tổng thuộc huyện Tống Sơn và 50 làng thuộc huyện Nga Sơn được miễn thuế. Nhớ ơn và cảm phục tài đức của ông, sau khi ông mất Nhân dân nhiều nơi đã lập đền thờ, trong đó có đền thờ ông ở thôn Tiền Thôn, xã Hoằng Tiến ngày nay.

Nằm cách biển Hải Tiến 800m trên khuôn viên rộng gần 10.000m2, đền thờ Đức Thánh Cả Tô Hiến Thành có nhiều cây cổ thụ xanh mát, tạo nên không gian thanh tịch, cổ kính và linh thiêng. Theo “thần phả” để lại: Ngôi đền được xây dựng vào cuối thế kỷ thứ XII, kiến trúc nghệ thuật hình chữ Vương, 3 gian 2 chái. Tiền đường thờ Thái úy Tô Hiến Thành, trung đường thờ ngai vị và hậu cung thờ bài vị của ngài. Hiện ngôi đền còn lưu giữ được 26 đạo sắc phong của các triều đại phong kiến cùng nhiều hiện vật quý có giá trị nghiên cứu lịch sử. Ngôi đền rất linh thiêng nên từ xa xưa đã trở thành điểm sinh hoạt tâm linh của Nhân dân trong và ngoài tỉnh. Trải qua biến cố thời gian và thăng trầm của lịch sử, đền thờ Tô Hiến Thành đã được trùng tu, tôn tạo 4 lần nhưng vẫn giữ được nguyên vẻ đẹp kiến trúc vốn có của ngôi đền. Những đường nét chạm trổ tinh xảo, những hoa văn trang trí tỉ mỉ, sắc xảo thể hiện bàn tay tài hoa của những người thợ thủ công xưa. Với những giá trị đặc biệt đó, năm 1997 đền thờ Tô Hiến Thành được Nhà nước công nhận là Di tích lịch sử văn hóa - kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia.

Hằng năm, vào các ngày 6 và 7 tháng 2 (âm lịch), tại đền thờ Đức Thánh Cả Tô Hiến Thành, Nhân dân xã Hoằng Tiến lại hân hoan phấn khởi, náo nức tổ chức lễ hội Kỳ phúc. Đây không chỉ là dịp để Nhân dân địa phương thể hiện tấm lòng thành kính, ghi nhớ công ơn của bậc hiền tài Tô Hiến Thành đã có công mở cõi, giúp dân dẹp giặc ngoại xâm, mà còn cầu mong quốc thái dân an, mùa màng tươi tốt. Lễ hội diễn ra với nhiều nghi thức truyền thống, như: Rước kiệu, dâng hương, tế lễ cùng các hoạt động văn hóa dân gian sôi nổi, thu hút đông đảo người dân và du khách tham gia.

Ngày nay, cùng với sự phát triển của du lịch biển Hải Tiến, đền thờ Đức Thánh Cả Tô Hiến Thành đang trở thành điểm đến văn hóa tâm linh hấp dẫn du khách thập phương.

(Bài viết có sử dụng tài liệu trong cuốn Danh nhân Thanh Hóa, tập 6).