Chuyện về ngôi nhà lưu giữ kỷ niệm hai lần Bác Hồ ghé thăm

Nơi Bác dừng chân đầu tiên khi trở về Thủ đô

Những ngày tháng Tám lịch sử năm 1945 đã lùi xa nhưng trong căn nhà cổ nép mình nơi con ngõ nhỏ trên đường An Dương Vương, phường Phú Thượng, ký ức về hai lần Chủ tịch Hồ Chí Minh dừng chân vẫn vẹn nguyên như mùa thu cách mạng năm nào.

Di tích nhà cụ Nguyễn Thị An là nơi ở và làm việc đầu tiên của Chủ tịch Hồ Chí Minh trên chặng đường từ chiến khu Việt Bắc trở về Hà Nội.

Hôm nay, di tích “Địa điểm lưu niệm Chủ tịch Hồ Chí Minh ở và làm việc” được ông Công Ngọc Dũng - cháu nội cụ Nguyễn Thị An gìn giữ, chăm nom cẩn trọng. Với ông Dũng, từng kỷ vật trong ngôi nhà không chỉ là dấu tích thời gian mà còn là chứng nhân cho những thời khắc thiêng liêng của dân tộc trước ngày độc lập.

Theo lời kể của ông Dũng, căn nhà vốn thuộc gia đình cụ Chánh tổng Công Ngọc Lâm. Trong gia đình có hai người tham gia hoạt động cách mạng là bà Nguyễn Thị An và con trai là ông Công Ngọc Kha - thân sinh của ông Dũng. Chính sự gắn bó với cách mạng đã khiến ngôi nhà nhỏ ven Hồ Tây trở thành điểm dừng chân đặc biệt trong những ngày sục sôi của mùa thu năm 1945.

Chiều 23/8/1945, một đoàn cán bộ từ chiến khu Việt Bắc trở về bất ngờ ghé lại nghỉ tại đây. Khi ấy, ông Hoàng Tùng chỉ giới thiệu ngắn gọn với gia đình rằng “có các đồng chí ở chiến khu mới về công tác”, nhờ thu xếp nơi ăn ở trong vài ngày.

Giữa đoàn người, một cụ già dáng người gầy, nước da xanh xao vì mệt mỏi sau chặng đường dài khiến cả gia đình đặc biệt chú ý. Cụ đi đôi dép cao su giản dị, tay chống gậy, vai đeo chiếc túi vải của đồng bào dân tộc. Thế nhưng, phía sau dáng vẻ mộc mạc ấy lại là ánh mắt sáng như sao và phong thái điềm tĩnh toát lên sự gần gũi mà uy nghiêm, khiến những người lần đầu gặp mặt đều dành sự kính trọng đặc biệt.

Thời điểm đó, ông Công Ngọc Kha đang là Trung đội trưởng Trung đội tự vệ chiến đấu của địa phương, được giao nhiệm vụ trực tiếp bảo vệ “đồng chí thượng cấp”. Ngay sau khi đoàn cán bộ đến nơi, ông lập tức bố trí lực lượng canh gác ở đầu làng, cuối làng rồi trở về túc trực trong nhà, bảo đảm an toàn tuyệt đối cho vị khách đặc biệt mà khi ấy chưa nhiều người biết chính là lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc - Chủ tịch Hồ Chí Minh sau này.

Ông Công Ngọc Dũng - cháu nội cụ Nguyễn Thị An bồi hồi nhớ lại những kỷ niệm về Bác Hồ được kể lại.

“Bố tôi kể rằng chưa từng thấy một người nào làm việc bền bỉ như vậy. Đêm nào Bác cũng thức rất khuya, sáng sớm lại dậy tập thể dục rồi tiếp tục làm việc. Dù mọi việc gấp gáp nhưng Bác nói năng rất nhẹ nhàng, gần gũi”, ông Dũng xúc động nhớ lại.

Suốt ba ngày lưu lại tại đây, từ 23 đến 25/8/1945, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã làm việc với các đồng chí Trường Chinh, Võ Nguyên Giáp, Trần Đăng Ninh… để bàn về kết quả Tổng khởi nghĩa và chuẩn bị cho ngày Quốc khánh 2/9. Đó cũng là nơi Bác ăn bữa cháo đầu tiên, ngủ đêm đầu tiên tại Hà Nội sau hơn 33 năm bôn ba tìm đường cứu nước.

Chiều 25/8/1945, trước lúc rời đi, Chủ tịch Hồ Chí Minh đề nghị gặp toàn bộ gia đình. Trong căn nhà nhỏ, mọi người quây quần đông đủ, kể cả cụ Công Văn Trường (Bố đẻ ra cụ Chánh tổng Công Ngọc Lâm và là bố chồng cụ Nguyễn Thị An) khi đó đã ngoài 90 tuổi cũng được mời xuống.

Ông Dũng kể, cha ông nhớ mãi giây phút vị khách đặc biệt đứng dậy, nhìn mọi người bằng ánh mắt đầy tình cảm rồi nói: “Tôi về đây, được gia đình hết lòng giúp đỡ. Bây giờ tôi phải đi công tác. Tôi cảm ơn sự giúp đỡ của gia đình. Tôi chúc gia đình mạnh khỏe và có dịp nào đó, tôi sẽ về thăm lại”.

“Mỗi lần nghe bố kể lại đến đoạn đó, tôi đều rất xúc động. Bác là lãnh tụ của dân tộc nhưng cách nói chuyện lại gần gũi, chân thành như người thân trong gia đình”, ông Dũng nghẹn ngào.

Sáng 2/9/1945, gia đình cụ Nguyễn Thị An hòa vào dòng người từ khắp nơi đổ về quảng trường Ba Đình dự lễ độc lập. Đến khi nghe Chủ tịch Hồ Chí Minh đọc bản Tuyên ngôn Độc lập, cả gia đình mới sững sờ nhận ra người đã ở trong nhà mình những ngày trước chính là Bác Hồ.

“Bố tôi nói lúc ấy cả nhà vừa mừng, vừa tiếc. Mừng vì được đón Bác trong thời khắc lịch sử, tiếc vì không nhận ra Người sớm hơn để được gần Bác nhiều hơn”, ông Dũng kể.

Căn nhà nơi ghi dấu ấn của Chủ tịch Hồ Chí Minh lưu lại 2 lần.

Lần trở lại giữ lời hẹn và hành trình giữ gìn ký ức về Bác

Hơn một năm sau ngày độc lập, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã trở lại căn nhà ở Phú Thượng đúng như lời hẹn trước lúc chia tay.

Ngày 24/11/1946, sau khi dự Hội nghị Văn hóa toàn quốc, Bác Hồ về thăm gia đình lần thứ hai. Khi ấy, tình hình đất nước đang đứng trước nguy cơ chiến tranh lan rộng. Tại ngôi nhà nhỏ này, Người đã làm việc với cán bộ xã Phú Thượng và Lãng Bạc để chuẩn bị cho cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp trường kỳ.

Theo ông Công Ngọc Dũng, lần trở lại ấy khiến gia đình càng cảm nhận sâu sắc hơn sự giản dị và tình nghĩa của Bác. Dù gánh vác việc nước vô cùng lớn lao nhưng Người vẫn nhớ lời hứa với một gia đình bình dị ở Hà Nội.

Ngôi nhà được xây dựng từ năm 1929, đến nay gần như vẫn giữ nguyên hiện trạng. Từ cổng nhà với dòng chữ Hán “Mai Đính”, khoảng sân có bốn chữ “Minh Nguyệt Thanh Phong”, cho đến niên hiệu “Bảo Đại Tứ niên Tân tạo” đều còn nguyên vẹn theo thời gian.

Trong nhà, bộ trường kỷ nơi Bác từng ngồi làm việc vẫn được đặt trang trọng. Chiếc gương cũ, chậu rửa mặt bằng đồng, nồi đồng, bể nước… đều được gia đình nâng niu, gìn giữ.

Để giữ nguyên vẻ cổ kính của ngôi nhà, ông Dũng đã nhiều lần tự đạp xe hàng chục cây số đến các chợ đồ cổ ở Ba La Bông Đỏ để tìm đúng loại ngói “Hưng Ký” sản xuất năm 1929 thay cho những viên ngói đã vỡ.

“Tôi luôn nghĩ đây không chỉ là nhà của gia đình mình mà là một phần ký ức lịch sử của đất nước. Làm sai một chi tiết nhỏ cũng thấy có lỗi với Bác và với lịch sử”, ông Dũng tâm sự.

Không chỉ áp lực trong việc bảo tồn nguyên trạng di tích, gia đình ông Dũng còn gặp nhiều khó khăn trong quá trình đón tiếp khách tham quan. Những dịp cao điểm, nhiều đoàn học sinh, cựu chiến binh và du khách tìm về khiến khu vực quanh di tích thường thiếu chỗ đỗ xe, trong khi hệ thống hạ tầng phục vụ khách như khu vệ sinh, không gian đón tiếp vẫn còn hạn chế.

Thực hiện di nguyện của cha là giữ ngôi nhà làm nơi thờ Bác, năm 1996, gia đình ông Dũng đã hiến tặng toàn bộ ngôi nhà cho Đảng và Nhà nước. Năm 2019, nơi đây được xếp hạng Di tích cấp thành phố và đến năm 2021 trở thành Di tích quốc gia.

Không chỉ lưu giữ ký ức lịch sử, ngôi nhà còn trở thành “địa chỉ đỏ” giáo dục truyền thống cho học sinh, sinh viên và các thế hệ trẻ. Mỗi kỷ vật, mỗi mái ngói cũ hay bộ trường kỷ trong căn nhà đều gợi nhắc về cuộc đời giản dị, gần dân của Bác Hồ và những ngày mùa thu lịch sử của dân tộc.

Giữa nhịp sống hiện đại của Hà Nội hôm nay, căn nhà nhỏ ở phường Phú Thượng vẫn lặng lẽ tồn tại như một chứng nhân lịch sử. Với gia đình ông Công Ngọc Dũng, điều quý giá nhất không chỉ là những kỷ vật còn lưu lại mà là ký ức về hai lần Bác Hồ ghé thăm - những ký ức thiêng liêng đã trở thành niềm tự hào của cả gia đình suốt nhiều thế hệ.

Một số hình ảnh tại căn nhà được phóng viên Báo Công Thương ghi lại:

Ngôi nhà lưu niệm ở Phú Thượng - nơi Chủ tịch Hồ Chí Minh dừng chân đầu tiên khi trở về Hà Nội sau hơn 33 năm bôn ba tìm đường cứu nước.

Bể nước Bác Hồ đã từng dùng năm 1945 và năm 1946.

Bằng xếp hạng Di tích Quốc gia Địa điểm lưu niệm Chủ tịch Hồ Chí Minh ở và làm việc tại nhà cụ Nguyễn Thị An (23-25/8/1945).

Bộ tràng kỷ nơi Chủ tịch Hồ Chí Minh ngồi làm việc.

Chiếc máy chữ Chủ tịch Hồ Chí Minh mang từ chiến khu Việt Bắc về Hà Nội.

Chiếc nồi đồng Bác Hồ dùng năm 1945.

Ngôi nhà nhỏ ở Phú Thượng hôm nay không chỉ là di tích lịch sử mà còn là nơi lưu giữ ký ức xúc động về Bác Hồ giữa lòng Hà Nội.

Bút tích Chủ tịch Hồ Chí Minh ra lời kêu gọi Toàn quốc kháng chiến ngày 19/12/1956 tại căn nhà.

Nhiều tư liệu viết về Chủ tịch Hồ Chí Minh được lưu giữ.

Những tư liệu viết về di tích nhà cụ Nguyễn Thị An.