TP HỒ CHÍ MINH 40 NĂM ĐỔI MỚI - KHÁT VỌNG VƯƠN TẦM Bài 1: Bản lĩnh tiên phong, mở đường thể chế

Từ những quyết sách “xé rào” trong giai đoạn trước Đổi mới 40 năm trước, đến việc thí điểm các cơ chế, chính sách đặc thù hôm nay, TPHCM phát huy bản lĩnh tiên phong, góp phần hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa của cả nước.

Sau 40 năm thực hiện đường lối Đổi mới được xác lập tại Đại hội VI của Đảng năm 1986, TP HCM bước vào giai đoạn phát triển với không gian mở rộng, mô hình siêu đô thị đa trung tâm và các cơ chế, chính sách đặc thù, vượt trội. Bối cảnh ấy đặt ra yêu cầu nhìn lại những đóng góp của thành phố để đúc kết kinh nghiệm, tạo động lực phát triển và tiếp tục phát huy vai trò đầu tàu kinh tế, cực tăng trưởng chiến lược của cả nước.

Từ những đột phá “xé rào” trong giai đoạn trước Đổi mới nhằm giải phóng sức sản xuất, khơi thông thị trường, TP HCM đã khẳng định vai trò là nơi thử nghiệm, tổng kết thực tiễn và đề xuất những đổi mới về thể chế. Trong quá trình phát triển, thành phố từng bước chuyển đổi mô hình tăng trưởng từ dựa nhiều vào vốn, lao động và đất đai sang nâng cao năng suất, phát huy tri thức và khoa học – công nghệ.

Với khát vọng trở thành trung tâm kinh tế – tài chính hàng đầu khu vực và quốc tế, TP HCM đang đứng trước yêu cầu chuyển hóa những lợi thế và cơ chế mới thành kết quả phát triển cụ thể. Nhằm đúc kết các giá trị lý luận và kinh nghiệm thực tiễn qua 40 năm đổi mới, Báo Đại Đoàn Kết thực hiện loạt bài “TP Hồ Chí Minh 40 năm đổi mới - khát vọng vươn tầm”.

BÀI 1: BẢN LĨNH TIÊN PHONG, MỞ ĐƯỜNG THỂ CHẾ

Từ những quyết sách “xé rào” mang dấu ấn lịch sử trong giai đoạn trước Đổi mới đến việc thí điểm các cơ chế, chính sách đặc thù, vượt trội hôm nay, TP HCM tiếp tục khẳng định bản lĩnh tiên phong, vai trò “phòng thí nghiệm chính sách”, góp phần mở đường hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa của cả nước.

Từ những đột phá lịch sử đến bước ngoặt đổi mới

Nhìn lại chặng đường 40 năm Đổi mới (1986 - 2026), lịch sử phát triển của TP HCM phản ánh sự lớn mạnh của một đô thị, thể hiện sinh động tiến trình chuyển đổi tư duy kinh tế của cả dân tộc.

Góc đường Hàm Nghi - Hồ Tùng Mậu (quận 1 cũ, nay thuộc phường Sài Gòn) vào năm 1986. Ảnh: Nhiếp ảnh gia Tam Thái.

Góc đường Hàm Nghi - Hồ Tùng Mậu (quận 1 cũ, nay thuộc phường Sài Gòn) vào năm 1986. Ảnh: Nhiếp ảnh gia Tam Thái.

Sau ngày đất nước thống nhất, TP HCM bước vào giai đoạn phát triển với những tiềm năng toàn diện nhưng cũng đối mặt với vô vàn thách thức do hậu quả chiến tranh, cùng những hạn chế của cơ chế quản lý tập trung, quan liêu, bao cấp. Giữa lúc nền sản xuất đình trệ, hàng hóa khan hiếm, đời sống nhân dân gặp nhiều gian khó, thực tiễn cấp bách đã đòi hỏi Đảng bộ và Chính quyền Thành phố phải tìm kiếm những bước đi chưa từng có trong tiền lệ.

Nhớ lại giai đoạn này, TS Lê Hữu Phước, nguyên Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Khoa học xã hội và Nhân văn (Đại học Quốc gia TP HCM) đánh giá, đó là quá trình các lãnh đạo thành phố liên tục tìm tòi, thử nghiệm những cách làm mới, góp phần mở đường cho công cuộc đổi mới đất nước. Trong bài nghiên cứu "Đóng góp lý luận và thực tiễn của TP HCM vào tiến trình kiến tạo đường lối đổi mới trên lĩnh vực kinh tế 1975-1986" của mình, TS Lê Hữu Phước cho biết, sau năm 1975 cơ chế quản lý kinh tế tập trung bộc lộ nhiều hạn chế, khiến sản xuất và đời sống gặp khó khăn. TP HCM đã chủ động tìm hướng tháo gỡ, trong đó nhiều đơn vị sản xuất, kinh doanh mạnh dạn “phá rào”, tổ chức lại sản xuất, cải tiến cách làm để tăng năng suất, hiệu quả và thu nhập cho người lao động.

TS Lê Hữu Phước, nguyên Phó Hiệu trưởng Trường đại học Khoa học xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia TPHCM. Ảnh: TL

TS Lê Hữu Phước, nguyên Phó Hiệu trưởng Trường đại học Khoa học xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia TPHCM. Ảnh: TL

Chính từ thời điểm này, bản lĩnh của Thành phố mang tên Bác được khẳng định bằng tinh thần “dám nghĩ, dám làm, dám chịu trách nhiệm trước nhân dân”. Dưới sự chỉ đạo sâu sát và can đảm của các lãnh đạo TP HCM lúc đó, hàng loạt mô hình “phá rào” từ đòi hỏi của thực tiễn đã được khơi nguồn từ chính cơ sở.

Câu chuyện Công ty Lương thực Thành phố do bà Nguyễn Thị Ráo (Ba Thi) phụ trách, được Bí thư Thành ủy TP HCM Võ Văn Kiệt bảo trợ, tự nới rào cản “ngăn sông cấm chợ” để xuống các tỉnh Đồng bằng sông Cửu Long thu mua lúa gạo theo giá thỏa thuận sát thực tế, không chỉ cứu đói kịp thời cho hàng triệu người dân mà còn trở thành một trong những cơ sở thực tiễn quan trọng để Đảng ta khởi xướng chính sách đổi mới sau này.

Ngoài câu chuyện trên, giai đoạn này thành phố xuất hiện hàng loạt đơn vị sản xuất, kinh doanh, như: Công ty Bột giặt miền Nam, Xí nghiệp Thuốc lá Vĩnh Hội; các xí nghiệp Dệt Thành Công, Thắng Lợi, Phong Phú, Phước Long;...là những đơn vị chủ động tổ chức lại sản xuất, liên kết với các tỉnh trong khai thác nguyên liệu, nguồn cung ứng, xây dựng phương án sản xuất đến đảm bảo đầu ra, giúp nâng cao thu nhập cho công nhân. "Những đột phá này không chỉ giải quyết được phần nào những khó khăn, ách tắc tại cơ sở, mà còn hỗ trợ cho những cách suy nghĩ mới trong nhiều năm sau đó", TS Phước nhấn mạnh.

Tổng Bí thư Trường Chinh và Đại tướng Võ Nguyên Giáp gặp gỡ các đại biểu về dự Đại hội VI vào năm 1986. Ảnh: TTXVN

Tổng Bí thư Trường Chinh và Đại tướng Võ Nguyên Giáp gặp gỡ các đại biểu về dự Đại hội VI vào năm 1986. Ảnh: TTXVN

Đặc biệt, PGS.TS Hà Minh Hồng, Phó chủ tịch Hội Khoa học Lịch sử TP HCM đánh giá, sự kiện “Hội nghị Đà Lạt” tháng 7/1983 vào giai đoạn này đóng vai trò quan trọng cho các đổi mới mạnh mẽ. Đây là nơi lãnh đạo TP HCM tổ chức cho các lãnh đạo Trung ương trực tiếp đối thoại với các nhà khoa học, chuyên gia và giám đốc xí nghiệp, được đánh giá tạo nên bước chuyển biến đặc biệt trong nhận thức lý luận của Tổng Bí thư Trường Chinh và tập thể Bộ Chính trị.

“Hội nghị đã thuyết phục được nhiều thành viên trong Ban Chấp hành Trung ương về thực tiễn cách mạng Việt Nam, đặc biệt là chuyến khảo sát thực địa tại TP HCM và các địa phương, như một luồng gió mát giải tỏa những lo ngại của các đơn vị, những người xé rào…”, Phó Chủ tịch Hội Khoa học Lịch sử TP HCM đánh giá.

Những bài học sinh động, giàu tính thuyết phục từ “phòng thí nghiệm thực tiễn” TP HCM đã được Trung ương tổng kết, trở thành một trong những mô hình thực tiễn điển hình để Đảng ta chính thức khởi xướng đường lối Đổi mới toàn diện tại Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ VI (tháng 12/1986).

Ông Nguyễn Thành Phong, nguyên Chủ tịch UBND TPHCM. Ảnh: TL

Ông Nguyễn Thành Phong, nguyên Chủ tịch UBND TPHCM. Ảnh: TL

Ôn lại thành quả giai đoạn này, ông Nguyễn Thành Phong, nguyên Chủ tịch UBND TP HCM cho rằng, thành phố đã nỗ lực tìm tòi, tháo gỡ những ràng buộc của cơ chế cũ và tạo điều kiện để các nguồn lực xã hội được huy động vào sản xuất, kinh doanh. Ý nghĩa quan trọng của những đổi mới ban đầu này không chỉ nằm ở từng cơ chế hay sáng kiến cụ thể, mà trước hết ở việc từng bước giải phóng sức sản xuất, mở rộng quyền chủ động của các chủ thể kinh tế và hình thành môi trường thuận lợi hơn cho các hoạt động của thị trường.

Trên nền tảng này, khu vực kinh tế tư nhân từng bước phát triển, đồng thời quá trình mở cửa và hội nhập tạo điều kiện thu hút mạnh các nguồn lực từ bên ngoài. TP HCM nhanh chóng trở thành một trong những địa bàn thu hút đầu tư trực tiếp nước ngoài lớn của cả nước. Trong đó, sự hình thành các khu chế xuất, khu công nghiệp tiêu biểu, như: Khu chế xuất Tân Thuận, Khu chế xuất Linh Trung, cùng với Khu Công nghệ cao TP HCM, góp phần thúc đẩy công nghiệp hóa, xuất khẩu, chuyển dịch cơ cấu kinh tế và từng bước kết nối TP HCM với chuỗi sản xuất khu vực và quốc tế nhiều năm sau đó.

Tạo đòn bẩy cho kỷ nguyên phát triển mới

Bước vào giai đoạn phát triển hiện đại, vai trò mở đường thể chế của TP HCM không dừng lại ở các giải pháp ứng phó tình thế, mà được nâng tầm thành chiến lược tái thiết kiến trúc quản trị đô thị.

Tốc độ đô thị hóa của TPHCM liên tục được mở rộng trong 10 năm gần đây. Ảnh: TL

Tốc độ đô thị hóa của TPHCM liên tục được mở rộng trong 10 năm gần đây. Ảnh: TL

Nhận diện “chiếc áo thể chế” chung đã trở nên quá chật hẹp so với quy mô của một đại đô thị năng động, Thành phố đã chủ động đề xuất và được Quốc hội thông qua Nghị quyết số 54/2017/QH14, mở ra chặng đường thí điểm các cơ chế, chính sách đặc thù. Sự nối tiếp mang tính đột phá của Nghị quyết số 98/2023/QH15 và Nghị quyết số 260/2025/QH15 sửa đổi, bổ sung đã trao cho TP HCM những thẩm quyền vượt trội về quản lý đầu tư, tài chính - ngân sách, quản lý đất đai, quy hoạch và tổ chức bộ máy.

Khu vực trung tâm TPHCM sau sắp xếp hành chính. Ảnh: ĐĐK

Khu vực trung tâm TPHCM sau sắp xếp hành chính. Ảnh: ĐĐK

Thông qua các Nghị quyết đặc thù này, TPHCM trở thành nơi tiên phong thực nghiệm các công cụ phát triển hiện đại như: phát triển đô thị theo định hướng giao thông công cộng (TOD), tài chính xanh, hợp tác công - tư (PPP) trong lĩnh vực văn hóa - xã hội, cùng cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (sandbox) cho các mô hình kinh doanh công nghệ mới. Đặc biệt, Nghị quyết số 31-NQ/TW của Bộ Chính trị và mới đây nhất là Nghị quyết số 09-NQ/TW ngày 19/5/2026 của Bộ Chính trị về xây dựng và phát triển TP HCM trong kỷ nguyên mới đã xác lập yêu cầu thành phố phải “đi trước, làm mẫu; dẫn đầu về kiến tạo thể chế và chất lượng phát triển”.

Ông Trần Văn Khuyên - Phó trưởng Ban Tuyên giáo Thành ủy TP HCM. Ảnh: TL

Ông Trần Văn Khuyên - Phó trưởng Ban Tuyên giáo Thành ủy TP HCM. Ảnh: TL

Theo ông Trần Văn Khuyên - Phó trưởng Ban Tuyên giáo Thành ủy TP HCM, với một loạt các cơ chế, chính sách đặc thù, kinh tế TP HCM giữ vững mức tăng trưởng cao liên tục trong nhiều năm. Đáng chú ý, tốc độ tăng trưởng GRDP trong 9 tháng đầu năm 2026 tăng 9,06%; đóng góp 23,4% GDP cả nước và thu hút 17,8 tỷ USD vốn FDI, tương đương 30% tổng vốn đầu tư nước ngoài của cả nước.

Cũng theo ông Khuyên, cơ cấu kinh tế TP HCM có sự chuyển dịch mạnh mẽ theo hướng công nghiệp công nghệ cao, dịch vụ chất lượng cao và kinh tế xanh, kinh tế số; năng suất lao động, năng lực cạnh tranh, môi trường đầu tư tiếp tục được cải thiện rõ rệt. Hệ thống kết cấu hạ tầng giao thông, đô thị, năng lượng, logistics được đầu tư đồng bộ, tạo tiền đề cho liên kết vùng và kết nối quốc tế.

Cùng với việc vận hành chính quyền địa phương hai cấp từ ngày 1/7/2025 và Luật Phát triển đô thị được Quốc hội khóa XVI thông qua vào tháng 8/2026, TP HCM đang tập trung chuyển hóa các cơ chế đặc thù thành năng lực thực thi hiệu quả. Việc chuyển từ tư duy “xin cơ chế ưu đãi” sang “kiến tạo môi trường thể chế minh bạch, quản trị dựa trên dữ liệu” là chìa khóa để TP HCM tiếp tục giữ vững vai trò đầu tàu, dẫn dắt công cuộc đổi mới thể chế của cả nước trong kỷ nguyên vươn mình của dân tộc./.

(còn nữa)

CHU NINH - THÀNH LUÂN

Nguồn Đại Đoàn Kết: https://daidoanket.vn/tp-ho-chi-minh-40-nam-doi-moi-khat-vong-vuon-tam-bai-1-ban-linh-tien-phong-mo-duong-the-che.html