Trả lại giá trị nguyên gốc cho di tích

Buổi trao đổi có sự tham gia của các nhà nghiên cứu văn hóa - lịch sử

Sáng 14/4, Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế tổ chức buổi gặp gỡ, trao đổi với báo chí và các nhà nghiên cứu về công tác sưu tầm tư liệu lịch sử cũng như quá trình tu bổ di tích Nhà hát Minh Khiêm Đường, thuộc dự án bảo quản, tu bổ, phục hồi lăng Tự Đức (phần còn lại).

Buổi làm việc có sự tham dự của Hội đồng tham vấn các nhiệm vụ khoa học, đại diện Sở Văn hóa và Thể thao, các nhà nghiên cứu văn hóa - lịch sử, đơn vị thi công cùng đại diện các cơ quan thông tấn báo chí. Cuộc trao đổi diễn ra trong bối cảnh một số chi tiết phục hồi tại công trình này đang gây nhiều tranh luận về tính chính xác so với tư liệu lịch sử.

Ông Hoàng Việt Trung, Giám đốc Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế cho biết, trong công tác trùng tu, tư liệu lịch sử, đặc biệt là tư liệu ảnh - đóng vai trò then chốt. Tuy nhiên, do đặc thù lịch sử kéo dài hàng trăm năm, nhiều công trình đã trải qua biến đổi qua các thời kỳ, nên việc xuất hiện những tư liệu mới trong quá trình thi công là điều không hiếm.

Ông Hồ Hữu Hành - đại diện đơn vị thi công trao đổi thông tin về công tác tu bổ di tích tại buổi gặp gỡ

“Quan điểm của chúng tôi là luôn cầu thị, lắng nghe và điều chỉnh nếu có cơ sở khoa học thuyết phục. Có những công trình đang thi công nhưng khi phát hiện thêm tư liệu, chúng tôi vẫn sẵn sàng dừng lại để trao đổi, thống nhất lại phương án”, ông Trung nói.

Ông Trung cũng dẫn chứng, trước đó tại dự án lăng Tự Đức, khi có ý kiến về chi tiết “mái lưa” không xuất hiện trong công trình gốc, đơn vị đã điều chỉnh ngay. Với Nhà hát Minh Khiêm Đường, trước việc xuất hiện các ý kiến khác nhau về trần trang trí, hệ cửa, vách ngăn…, Trung tâm quyết định tổ chức đối thoại để làm rõ.

Những chi tiết gây tranh luận

Theo ông Phùng Văn Hoàng, Giám đốc Ban quản lý dự án di tích cố đô Huế, Nhà hát Minh Khiêm Đường là công trình đặc biệt, không chỉ về kiến trúc mà còn về công năng lịch sử. Việc tu bổ đòi hỏi sự thống nhất cao về tư liệu nhằm đảm bảo tính khoa học và hiệu quả bảo tồn.

Công trình này được hạ giải từ ngày 30/5/2024, đến nay cơ bản đã hoàn thành phần khung và mái. Tuy nhiên, một số chi tiết nội thất như trần trang trí, hệ cửa, cầu thang, vách ngăn… đang là tâm điểm của nhiều ý kiến khác nhau.

Tại buổi làm việc, ông Hồ Hữu Hành, Giám đốc Công ty cổ phần Tu bổ Di tích Huế - đại diện đơn vị thi công đã trình bày các tư liệu hiện trạng trước khi hạ giải, gồm ảnh chụp trần, cửa ván, “Long Đình”, cùng các hình ảnh nhà hát từ những năm 1957, 1992.

Theo ông Hành, đơn vị thi công gặp khó khăn trong việc phục hồi một số chi tiết do thiếu tư liệu cụ thể. Chẳng hạn, với các vì tinh tú trên trần nhà hát, dù có mô tả trong một số nghiên cứu, nhưng chưa tìm được hình ảnh rõ ràng về việc sử dụng vật liệu thủy tinh bọc đồng, nên đơn vị chọn phương án giữ nguyên hiện trạng.

Đối với hệ cửa, ông Hành cho rằng hai bộ cửa lớn (mỗi bộ bốn cánh, sử dụng bản lề) có thể là yếu tố xuất hiện muộn, do thay đổi công năng sau thời vua Tự Đức. Bởi theo đặc điểm kiến trúc chung của lăng, các cửa truyền thống thường dùng cối quay, không dùng bản lề.

Tương tự, cầu thang dẫn lên “Long Đình” được đơn vị di chuyển nhằm tạo không gian khai thác sau khi công trình hoàn thành. Các vách ngăn cũng chưa được phục dựng do chưa xác định rõ công năng lịch sử.

Nhà nghiên cứu Nguyễn Xuân Hoa chia sẻ quan điểm của mình tại buổi trao đổi

“Chúng tôi đưa ra phương án dựa trên những gì có thể kiểm chứng. Nếu có yêu cầu điều chỉnh dựa trên cơ sở khoa học, đơn vị sẽ thực hiện theo quyết định của hội đồng”, ông Hành nói.

Tiếng nói từ giới nghiên cứu

Tại buổi gặp, các nhà nghiên cứu cho rằng, công trình Minh Khiêm Đường vẫn còn giữ được tính nguyên gốc khá cao, do đó việc phục hồi cần hết sức thận trọng.

Ông Nguyễn Tấn Anh Phong (nhóm nghiên cứu Tân Đô Thành Hiếu Cổ) cho rằng, có nhiều nguồn tư liệu khoa học đáng tin cậy về nhà hát này, từ hồ sơ trùng tu thời vua Bảo Đại đến các ghi chép của người Pháp.

“Tính nguyên gốc của công trình vẫn còn rất cao. Việc thay đổi một số chi tiết mà chưa dựa trên tư liệu khoa học đầy đủ là điều cần xem lại. Mục tiêu cuối cùng phải là trả lại nguyên trạng cho di tích”, ông Phong nhấn mạnh.

Theo nhà nghiên cứu Nguyễn Xuân Hoa, việc xác định vị trí vua ngồi xem hát có ý nghĩa quan trọng, bởi liên quan trực tiếp đến cấu trúc không gian và chức năng của các chi tiết như cửa ra vào.

Ông Hoa cho rằng, hai cánh cửa bị bịt lại có thể là lối ra vào của diễn viên tuồng, do đó không nên tùy tiện loại bỏ. Đồng thời, việc phục hồi các chòm sao trên trần cũng cần căn cứ vào điển chế Triều Nguyễn, có thể đối chiếu với các di tích khác như Khâm Thiên Giám hay họa tiết trên chuông đồng ở Ngọ Môn.

Ở góc nhìn khác, KTS. Phùng Phu, nguyên Giám đốc Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế cho rằng, bảo tồn di tích không phải lúc nào cũng tuyệt đối “đóng băng” nguyên trạng, mà có thể có những điều chỉnh thích nghi.

Hình ảnh Nhà hát cung đình Minh Khiêm Đường bên trong quần thể lăng vua Tự Đức đang được trùng tu. Hai cánh cửa lớn nằm ở khu vực sân khấu đã được đơn vị trùng tu dùng ván gỗ ghép đóng lại

“Tuy nhiên, nguyên tắc quan trọng là không làm mất đi giá trị và công năng của di tích. Càng giữ được yếu tố gốc bao nhiêu càng tốt bấy nhiêu”, ông Phu nói.

Ông cũng cho biết đang lưu giữ một bức vẽ của người Pháp về cảnh vua Tự Đức xem hát tại Minh Khiêm Đường, và sẽ cung cấp cho cơ quan chức năng để làm cơ sở tham khảo.

Trong khi đó, nhà nghiên cứu Phạm Đức Thành Dũng cho rằng, việc bịt hai cánh cửa lớn của nhà hát trong quá trình trùng tu là chưa có cơ sở thuyết phục, bởi chưa có tài liệu lịch sử nào khẳng định những cánh cửa này không tồn tại trong quá khứ.

Điều chỉnh để “trả lại đúng”

Sau khi lắng nghe các ý kiến, Giám đốc Hoàng Việt Trung thừa nhận Minh Khiêm Đường là một công trình đặc biệt, cần được tiếp cận với sự thận trọng cao nhất.

TS. Nguyễn Phước Hải Trung, Phó Giám đốc Trung tâm, cho biết Minh Khiêm Đường không chỉ là nhà hát phục vụ vua khi còn sống, mà còn mang ý nghĩa nghi lễ sau khi vua băng hà. Điều này khiến cấu trúc không gian của công trình mang nhiều lớp chức năng.

Liên quan đến hai cánh cửa gây tranh luận, ông Trung cho rằng có khả năng đây là lối ra vào của diễn viên tuồng, gắn với quy ước “cửa sinh - cửa tử” trong nghệ thuật sân khấu truyền thống.

Ảnh hiện trạng tổng thể trần trang trí Nhà hát Minh Khiêm Đường rước khi hạ giải (năm 2024 )

“Diễn viên mặc trang phục nặng, cần lối ra vào thuận tiện. Hai cánh cửa lớn có thể phục vụ chức năng này”, ông Trung phân tích.

Kết luận buổi làm việc, ông Hoàng Việt Trung khẳng định, công trình tu bổ Nhà hát Minh Khiêm Đường hiện chưa nghiệm thu, vẫn trong quá trình thi công, nên mọi chi tiết chưa đúng sẽ được điều chỉnh.

Theo đó, Trung tâm yêu cầu khôi phục lại hệ thống chòm sao trên trần theo đúng tư liệu trước khi hạ giải. Đồng thời, hai cánh cửa đã bị bịt kín sẽ được điều chỉnh, lắp lại dựa trên hình ảnh tư liệu lịch sử. “Chúng tôi xem đây là bài học lớn trong công tác trùng tu di tích. May mắn là công trình chưa hoàn thành nên còn cơ hội điều chỉnh", ông Trung nói.

Trao đổi bên lề, đại diện đơn vị thi công cho biết sẽ tuân thủ mọi quyết định của hội đồng chuyên môn, đồng thời sẵn sàng điều chỉnh các hạng mục nếu phương án trước đó không được chấp nhận.