Trách nhiệm của Big Tech và số phận người lao động mất việc do AI

Người lao động góp phần tạo ra Big Tech nhưng giờ lại mất việc do AI.

Tại các Big Tech, từ bộ phận chăm sóc khách hàng, sáng tạo nội dung cho đến lập trình cơ bản và xử lý dữ liệu đều có thể bị AI thay thế. Trước thực tế đó, Quỹ OpenAI (tổ chức phi lợi nhuận kiểm soát công ty OpenAI) vừa cam kết dành 250 triệu USD cho các khoản tài trợ, quan hệ đối tác và hoạt động trực tiếp nhằm giúp người lao động cùng nền kinh tế vượt qua sự xáo trộn do công nghệ này gây ra.

Liệu các tập đoàn công nghệ thực sự muốn gánh vác trách nhiệm đối với người lao động bị AI thay thế, hay đây mới là động thái đầu tiên trong việc thiết lập một thỏa ước xã hội mới của kỷ nguyên số?

Khi tình trạng người lao động mất việc do AI ngày càng phổ biến

Trong suốt nhiều năm, câu chuyện máy móc thế chỗ con người thường được phác họa như một viễn cảnh của tương lai xa, gắn liền với hình ảnh robot trong nhà máy hay xe tự lái trên đường phố. Tuy nhiên, sự dịch chuyển hiện tại lại diễn ra vô cùng âm thầm và len lỏi sâu vào giới lao động trí thức ngay giữa các tòa nhà văn phòng.

Việc ứng dụng các công cụ trí tuệ nhân tạo có khả năng tự động hóa các tác vụ như viết mã lệnh đã trực tiếp làm dấy lên nỗi lo sợ về nguy cơ mất việc làm trên diện rộng. Một số doanh nghiệp lớn như Block và Standard Chartered đã công khai trích dẫn hiệu quả của trí tuệ nhân tạo như một nguyên nhân chính dẫn đến các đợt sa thải nhân sự gần đây của họ.

Tại châu Âu, công ty tài chính Klarna từng gây xôn xao khi tuyên bố hệ thống AI của họ có thể xử lý khối lượng công việc tương đương hàng trăm nhân viên chăm sóc khách hàng. Tại Mỹ, hàng loạt doanh nghiệp công nghệ đã tiến hành đóng băng tuyển dụng đối với các vị trí hành chính và hỗ trợ, bởi đây là những khâu dễ dàng áp dụng công nghệ tự động hóa. Đáng chú ý, nhiều công ty đã thay đổi triệt để tư duy vận hành. Thay vì tăng cường nhân sự khi khối lượng công việc nở rộ, câu hỏi đầu tiên ban lãnh đạo đặt ra là liệu AI có thể gánh vác phần việc đó hay không.

Quá trình thay thế này diễn ra vô cùng tinh vi. Máy móc không tước đoạt hoàn toàn một nghề nghiệp ngay lập tức, mà chúng chia nhỏ và đảm nhận từng công đoạn cụ thể. Các chuyên gia sáng tạo nội dung (copywriter) vẫn có chỗ đứng, nhưng số lượng tuyển dụng sẽ giảm đi vì hệ thống trí tuệ nhân tạo đã giúp rút ngắn thời gian phác thảo ý tưởng.

Các nhóm lập trình viên vẫn tiếp tục hoạt động, nhưng nhu cầu tìm kiếm nhân sự mới vào nghề thu hẹp lại vì AI đã có thể hỗ trợ viết các dòng mã cơ bản. Các bộ phận chăm sóc khách hàng chưa biến mất, song quy mô được tinh gọn đáng kể nhờ sự xuất hiện của các trợ lý ảo thông minh.

Khác với các cuộc cách mạng công nghiệp trước đây khi robot chủ yếu thế chỗ lao động chân tay, trí tuệ nhân tạo đang tác động trực diện đến nhóm lao động trí thức, những người từng tin tưởng rằng học vấn cao sẽ bảo đảm cho họ một sự nghiệp vững chắc. Nhiều nghiên cứu mới đây đều đi đến một kết luận chung: nhóm chịu tổn thương lớn nhất trong ngắn hạn chính là tầng lớp nhân viên văn phòng, thay vì người lao động phổ thông hay các chuyên gia cấp cao. Khi sự thay thế này bắt đầu diễn ra trên diện rộng, dư luận ngày càng quan tâm đến việc ai sẽ là người đứng ra chịu trách nhiệm cho những người lao động bị mất đi sinh kế.

Áp lực trách nhiệm xã hội đặt lên vai các Big Tech

Sự dịch chuyển khốc liệt trên thị trường lao động đã thúc đẩy các tổ chức tạo ra công nghệ phải trực tiếp hành động. Quỹ OpenAI hiện đang nắm giữ 26% cổ phần trong bộ phận thương mại của công ty khởi nghiệp này. Sau đợt tái cấu trúc vào năm ngoái, mức định giá 130 tỉ USD đã biến tổ chức này trở thành một trong những quỹ từ thiện lớn nhất thế giới. Vào tháng 3, OpenAI đã cam kết đầu tư ít nhất 1 tỉ USD thông qua tổ chức phi lợi nhuận này trong vòng 12 tháng tới cho các dự án liên quan đến trí tuệ nhân tạo, bao gồm các chương trình khoa học dân sinh và cộng đồng.

Khoản ngân sách 250 triệu USD được công bố gần đây là đợt giải ngân chuyên biệt nhằm tài trợ cho các nghiên cứu về tác động của trí tuệ nhân tạo đối với thị trường lao động. Đại diện tổ chức này đã đưa ra một nhận định rất thực tế: tốc độ thay đổi hiện tại đồng nghĩa với việc thời gian để đưa ra các quyết sách đúng đắn đang ngày một thu hẹp, đồng thời hậu quả của những sai lầm sẽ vô cùng nặng nề. Đáng chú ý, tổ chức này không vận hành như một đơn vị trung gian cấp vốn thông thường. Họ đang tiến hành xây dựng một đội ngũ nội bộ để trực tiếp điều hành các dự án, song song với việc phân bổ ngân sách cho nhiều tổ chức phi lợi nhuận khác.

Nhiều người đánh giá những khoản tiền khổng lồ này là một bước tiến về đạo đức kinh doanh, trong khi số khác lại coi đó là một dạng chi phí chính trị nhằm xoa dịu dư luận và trì hoãn sự can thiệp từ các cơ quan quản lý nhà nước. Dù tiếp cận theo góc nhìn nào, sự thay đổi trong tư duy của các tập đoàn công nghệ là điều đang hiện hữu. Họ đang học cách giải quyết những hậu quả xã hội từ chính công nghệ mà mình bán ra, cố gắng chứng minh sự đóng góp vào một hệ sinh thái việc làm bền vững hơn.

Điều gì chờ đợi người lao động khi bị bỏ lại phía sau?

Quỹ OpenAI đã vạch ra ba ưu tiên cốt lõi để dẫn dắt các khoản chi tiêu chiến lược của mình. Trọng tâm của họ là nghiên cứu cách thức trí tuệ nhân tạo chuyển đổi thị trường lao động (1), hỗ trợ những cộng đồng đối mặt với tình trạng mất việc làm cận kề (2), đồng thời tìm kiếm cơ chế mới nhằm phân phối nguồn của cải do công nghệ tạo ra một cách công bằng hơn (3).

Kế hoạch cụ thể bao gồm việc hỗ trợ tạo ra các hệ thống đo lường thị trường lao động toàn cầu nhằm theo dõi việc làm, tiền lương và hành vi của công ty, tương tự như cách Cục Thống kê Lao động Mỹ đang thực hiện. Tổ chức này cũng tài trợ cho các mô phỏng ứng dụng AI để dự phóng các quỹ đạo kinh tế, cũng như đẩy mạnh nghiên cứu tại những quốc gia có thu nhập thấp và trung bình để giúp người dân tiếp cận nhiều tài nguyên và dịch vụ công hơn.

Về mặt bảo vệ người lao động, các sáng kiến hướng tới việc cải thiện khả năng tiếp cận bảo hiểm thất nghiệp, bảo hiểm mất tiền lương và tạo ra cơ hội việc làm mới trong các ngành đang phát triển. Nhận thấy các chương trình đào tạo lại nghề nghiệp truyền thống thường mang lại kết quả trái chiều, quỹ nhấn mạnh sự cần thiết của một cách tiếp cận rộng lớn hơn, đồng thời trao cho người lao động nhiều tiếng nói hơn trong việc quyết định cách sử dụng trí tuệ nhân tạo tại nơi làm việc của họ.

Để bảo đảm an ninh kinh tế dài hạn, tổ chức này dự định đưa các ý tưởng chính sách đầy hứa hẹn vào thử nghiệm thực tế. Họ nghiên cứu việc chuyển dịch gánh nặng thuế từ sức lao động sang nguồn vốn, thiết lập các cơ chế chia sẻ lợi nhuận và hình thành các quỹ tài sản công hoặc quỹ tài sản quốc gia. Quỹ Hưu trí Chính phủ Na Uy và Quỹ Thường trực Alaska được tổ chức này trích dẫn như những mô hình tham khảo vô cùng thiết thực.

Câu hỏi lớn nhất lúc này không nằm ở việc máy móc có thế chỗ con người hay không, bởi điều đó đã và đang diễn ra. Vấn đề cốt lõi là khi công nghệ đảm nhận phần lớn khối lượng công việc, các tổ chức công nghệ và nhà nước sẽ hợp tác triển khai mạng lưới an sinh như thế nào để bảo đảm sự ổn định cho toàn xã hội.