Trang bị cho trẻ 'sức đề kháng số'

Cần tạo dựng một môi trường số an toàn, lành mạnh và có trách nhiệm cho trẻ em. Ảnh: Thu Trang

Mạng ảo mang đến tổn thương thật

Trong những ngày cuối hè, khi học sinh chuẩn bị trở lại trường, nỗi lo của anh Đặng Minh Quang, ở phường Bồ Đề (Hà Nội) không chỉ là việc cậu con trai chưa quen với nhịp học tập sau kỳ nghỉ dài. Điều khiến anh trăn trở hơn là nguy cơ con tiếp tục bị cuốn vào mạng xã hội, video ngắn và trò chơi điện tử. “Năm nay, con trai tôi lên lớp 9 - một năm học quan trọng khi phía trước là kỳ thi vào lớp 10 đầy áp lực. Thế nhưng, suốt kỳ nghỉ, cháu gần như chỉ muốn ở trong nhà, ăn uống cũng không rời màn hình, chìm vào những video ngắn và trò chơi, từ chối đi chơi cùng gia đình, ngại gặp gỡ bạn bè”, anh Quang lo lắng.

Câu chuyện của gia đình anh Quang không phải là trường hợp cá biệt. Trong đời sống hiện đại, mạng xã hội đã trở thành một phần quen thuộc trong sinh hoạt của thanh thiếu niên. Facebook, Instagram, TikTok, Threads cùng nhiều nền tảng khác giúp trẻ kết nối với cộng đồng, tiếp cận thông tin phục vụ học tập, thể hiện bản thân và giải trí. Tuy nhiên, bên cạnh những lợi ích rõ ràng, việc sử dụng mạng xã hội thiếu kiểm soát đang đặt ra nhiều thách thức nghiêm trọng đối với sức khỏe tinh thần của thế hệ trẻ.

Theo TS Nguyễn Thị Mai Hương, Viện Đào tạo Y học dự phòng và Y tế công cộng, Trường Đại học Y Hà Nội, các nghiên cứu cho thấy khoảng 81% học sinh được khảo sát cho rằng mạng xã hội giúp các em cảm thấy gắn kết hơn với bạn bè và thế giới xung quanh. Tuy nhiên, ranh giới giữa sử dụng và lạm dụng mạng xã hội rất mong manh. Khi dành quá nhiều thời gian trong không gian trực tuyến, trẻ có nguy cơ gặp phải các vấn đề như: Rối loạn giấc ngủ, trầm cảm, cô lập xã hội và nghiện internet... Đi kèm với đó là áp lực từ bạn bè, nguy cơ tiếp xúc với nội dung độc hại, bị bắt nạt trực tuyến, xuất hiện hành vi tự làm hại bản thân, ý nghĩ tự tử cùng nhiều vấn đề sức khỏe tâm thần khác.

TS Nguyễn Thị Mai Hương cho rằng, tác động tiêu cực không chỉ bắt nguồn từ nội dung trẻ tiếp nhận mà còn nằm ngay trong cơ chế vận hành của mạng xã hội. Những lượt thích, bình luận, tin nhắn và phản hồi liên tục có thể tạo thành một vòng lặp, thôi thúc người dùng quay lại màn hình để tìm kiếm cảm giác được công nhận. Sức hút này càng mạnh đối với thanh thiếu niên - nhóm tuổi đang trong quá trình hình thành bản sắc cá nhân và có nhu cầu được chấp nhận cao. Một số dấu hiệu có thể cảnh báo tình trạng lệ thuộc mạng xã hội là trẻ dần mất hứng thú với các hoạt động ngoài màn hình; thường xuyên bị thôi thúc kiểm tra thiết bị hoặc nghĩ đến mạng xã hội ngay cả khi không sử dụng; sẵn sàng đánh đổi, thậm chí đánh mất các mối quan hệ và cơ hội quan trọng vì thời gian dành cho thế giới trực tuyến.

Đồng hành với con trong thế giới số

Trước những nguy cơ ngày càng rõ rệt, phản ứng đầu tiên của nhiều người lớn là cấm trẻ sử dụng mạng xã hội. Đây có thể là giải pháp nhanh chóng, nhưng theo các chuyên gia, không thể giải quyết vấn đề tận gốc. Điều cần thiết hơn là trang bị cho trẻ “sức đề kháng số” - khả năng nhận diện nội dung độc hại, phân biệt thông tin đáng tin cậy, hiểu nguy cơ bắt nạt trực tuyến, biết bảo vệ thông tin cá nhân, kiểm soát cảm xúc và thời gian sử dụng thiết bị; đồng thời đủ tự tin tìm kiếm sự hỗ trợ khi gặp vấn đề.

Chuyên gia tâm lý giáo dục và tư vấn kỹ năng sống Nguyễn Lệ Thủy cho rằng, mục tiêu không phải là đưa trẻ ra khỏi mạng xã hội, mà giúp các em làm chủ cách sử dụng chúng. Vì thế, nhà trường cần trở thành một điểm tựa quan trọng. Bên cạnh việc trang bị kiến thức, nhà trường cần chú trọng giáo dục kỹ năng sống, hướng dẫn trẻ nhận diện thông tin độc hại và ứng phó với hành vi bắt nạt, bạo lực trên mạng. Cùng với đó, gia đình cần thay đổi cách tiếp cận. Thay vì quản lý con bằng cách thu điện thoại, áp đặt giới hạn cứng nhắc hay kiểm tra lịch sử truy cập, cha mẹ cần chuyển sang đồng hành. Điều quan trọng là thường xuyên trò chuyện với con em mình về những nội dung tiếp cận trên mạng, đồng thời nhận diện thông tin độc hại và hướng dẫn cách bảo vệ dữ liệu cá nhân.

Đồng quan điểm, bà Lê Anh Lan, chuyên gia giáo dục của Quỹ Nhi đồng Liên hợp quốc (UNICEF) tại Việt Nam nhấn mạnh, dù tiềm ẩn nhiều nguy cơ, mạng xã hội vẫn đóng vai trò tích cực trong việc giúp thế hệ trẻ rèn luyện kỹ năng số, kết nối và phát triển toàn diện. Do đó, bảo vệ sức khỏe tâm thần của trẻ trên mạng xã hội không thể chỉ dựa vào việc cấm đoán hay tách các em khỏi thế giới số. Giải pháp bền vững cần bảo đảm sự cân bằng giữa quyền được bảo vệ trước rủi ro với quyền học tập, giải trí, tham gia và đặc biệt là quyền được lắng nghe.

Năm học mới không chỉ bắt đầu bằng những trang sách, lớp học và kỳ thi. Đó còn là thời điểm người lớn cần nhìn lại cách trẻ đang sống cùng công nghệ. Mạng xã hội có thể là cánh cửa mở ra thế giới rộng lớn, nhưng cũng có thể trở thành chiếc lồng vô hình nếu trẻ không đủ năng lực làm chủ. Bảo vệ trẻ trong thời đại số không phải là kéo các em ra khỏi màn hình bằng mọi giá, mà là giúp các em bước vào thế giới ấy với đầy đủ hiểu biết, bản lĩnh và một mạng lưới hỗ trợ an toàn.