Tranh cãi gần 2.000 năm: Khổng Minh quá sai khi bác bỏ kế sách của Ngụy Diên?

Đến nay sau 1.800 năm, cuộc tranh cãi về kế sách Tý Ngọ cốc vẫn chưa ngã ngũ. Mưu kế quân sự đầy táo bạo này của Ngụy Diên là một trong những đề tài gây tranh cãi lớn nhất trong lịch sử quân sự thời Tam quốc.

Vị trí đặc biệt của Tý Ngọ cốc

Tý Ngọ cốc là một khe núi (hẻm vực) cực kỳ hiểm trở xuyên qua dãy núi Tần Lĩnh (Thiểm Tây - Trung Quốc). Trong phong thủy của người Trung Hoa, “Tý” là hướng chính Bắc, “Ngọ” là hướng chính Nam. Đường hẻm này chạy gần như một đường thẳng theo trục Bắc - Nam cắt ngang dãy Tần Lĩnh, nên được gọi là Tý Ngọ. Cửa ngõ phía Bắc gọi là Tý khẩu, cửa ngõ phía Nam gọi là Ngọ khẩu.

Vào thời Tam quốc, núi Tần Lĩnh là bức tường thành tự nhiên ngăn cách giữa miền Bắc (địa bàn của Tào Ngụy) và miền Nam (địa bàn Thục Hán). Ở thời đó, đường Tý Ngọ quá hẹp lại hiểm trở theo kiểu “một người làm nghẹt, vạn người không qua”, binh sỹ bắt buộc phải hành quân thành một hàng dài dằng dặc. Nếu bị quân phục kích từ trên cao ném đá hoặc bắn tên xuống, quân đội bên dưới hoàn toàn không có không gian để dàn trận hay né tránh.

Tam quốc - thời kỳ lịch sử của Trung Quốc xuất hiện nhiều anh hùng hào kiệt.

Dãy Tần Lĩnh là nơi chắn gió mùa, nên vùng núi này thường xuyên đón những trận mưa lớn bất ngờ. Khi mưa lớn, nước từ các đỉnh núi đổ dồn vào lòng hẻm Tý Ngọ tạo thành lũ quét kinh hoàng, dễ dàng cuốn trôi hoặc làm mục nát hệ thống cầu ván. Nếu cầu gãy, quân đội ở giữa thung lũng sẽ bị cô lập hoàn toàn, tiến thoái lưỡng nan và đối mặt với nguy cơ chết đói.

Dù có sự rủi ro lớn về địa hình và thời tiết nhưng thời Tam quốc, Tý Ngọ là đường ngắn nhất để quân Thục có thể tiến thẳng tới uy hiếp trung tâm Trường An của Nguỵ và ngược lại. Chính vì thế, vị trí này xuất hiện trong chiến lược quân sự gây tranh cãi nhất thời Tam quốc.

Kế sách Tý Ngọ cốc của Ngụy Diên

Sau khi Lưu Bị qua đời, Gia Cát Lượng tập trung lực lượng lớn để tiến hành chiến dịch Bắc phạt lần thứ nhất.

Biết tướng trấn giữ Trường An của nước Ngụy lúc đó - Hạ Hầu Mậu - là kẻ bất tài, nhút nhát, đi lên nhờ quan hệ thân tộc, Ngụy Diên đề xuất với Gia Cát Lượng một kế hoạch táo bạo. Ông xin Gia Cát Lượng cấp cho 5.000 tinh binh và 5.000 dân phu tải lương đi theo đường Tý Ngọ để đánh chiếm Trường An.

Ngụy Diên tính toán chỉ mất 10 ngày để vượt qua hẻm núi, bất ngờ áp sát kinh đô miền tây của địch và Hạ Hầu Mậu chắc chắn sẽ hoảng sợ bỏ chạy. Ngụy Diên sẽ chiếm giữ Trường An, hội quân với đại quân của Gia Cát Lượng đi đường chính từ phía tây kéo sang để bình định hoàn toàn vùng Quan Trung.

Kế hoạch của Nguỵ Diên được đánh giá là cực kỳ táo bạo và bất ngờ. Chiến tranh thời cổ đại đề cao tính bất ngờ. Việc đi xuyên qua con đường mà đối phương cho rằng “không thể đi được” là cách nhanh nhất để làm tê liệt hệ thống phòng thủ.

Hơn nữa, nếu chiếm được Trường An - kinh đô cũ của nhà Hán, uy danh nhà Thục sẽ tăng vọt, khiến các quận xung quanh tự khắc đầu hàng.

Nguỵ Diên là người có tài năng quân sự xuất sắc. Ông có các kế hoạch tấn công vô cùng táo bạo. Lưu Bị thường giao cho Nguỵ Diên những nhiệm vụ tấn công độc lập và mạo hiểm. Kế sách Tý Ngọ cốc phản ánh đúng tư duy độc lập và khác biệt của vị tướng này.

Khi Lưu Bị còn sống, Nguỵ Diên luôn được trọng dụng và giao nhiệm vụ thủ lĩnh tiên phong.

Tuy nhiên, Gia Cát Lượng thẳng thừng bác bỏ kế sách của Nguỵ Diên vì cho rằng nó quá mạo hiểm (“bất toàn chi kế”). Theo thừa tướng nhà Thục, đường hẻm Tý Ngọ dài hơn 200km, vô cùng hẹp. Nếu quân Ngụy phát hiện và mai phục ở cửa ra, 5.000 tinh binh của Thục Hán sẽ bị tiêu diệt hoàn toàn mà không có đường lui. Thêm vào đó, đường núi dễ bị sạt lở hoặc gặp mưa lớn. Nếu chậm trễ, quân Thục sẽ chết đói trong hẻm núi.

Gia Cát Lượng không bao giờ đặt cược vận mệnh quốc gia vào giả định “đối phương sẽ bỏ chạy”. Nếu Hạ Hầu Mậu thủ thành, hoặc viện binh từ Lạc Dương đến kịp, cánh quân Ngụy Diên sẽ bị tiêu diệt hoàn toàn.

Trong trường hợp may mắn, đội quân của Nguỵ Diên chiếm được Trường An nhưng đại quân của Gia Cát Lượng không đến kịp, họ sẽ bị quân tiếp viện của nhà Ngụy bao vây và cô lập.

Các nhà quân sự và sử gia sau này nhận định, đây là cuộc đối đầu giữa hai trường phái quân sự kỳ binh và chính binh. Ngụy Diên (tư duy kỳ binh) coi trọng thắng lợi cục bộ, dám mạo hiểm để đạt bước ngoặt lớn. Đây là tư duy của một võ tướng ưa chuộng sự đột phá.

Gia Cát Lượng (tư duy chính binh) dùng binh rất cẩn trọng. Ông nhận định, Thục vốn yếu hơn Ngụy, 1 vạn người (gồm 5.000 tinh binh và 5.000 dân phu tải lương) là tài sản quá lớn để đem ra đánh bạc. Do đó, ông chọn cách tiến quân chậm chắc, chiếm đất đến đâu bình định đến đó, dù chậm nhưng không thua.

Gia Cát Lượng từ chối kế hoạch đường Tý Ngọ của Nguỵ Diên vì ông thực hiện nguyên tắc “không đánh ván cờ không có đường lùi”. Theo đánh giá của ông, kế của Ngụy Diên hoàn hảo về mặt ý tưởng nhưng có quá nhiều biến số may rủi (thời tiết, tâm lý địch) khi thực hiện.

Bên cạnh những lý do quân sự thuần túy, nhiều sử gia đặt ra giả thuyết về một rào cản vô hình khác: Sự thiếu tin tưởng cá nhân giữa Gia Cát Lượng và Ngụy Diên.

Trái với Lưu Bị luôn tin tưởng và trọng dụng Nguỵ Diên, ngay từ đầu Gia Cát Lượng đã nhìn thấy ở vị tướng này sự kiêu ngạo, bướng bỉnh và khó kiểm soát. Trong mắt một người tôn thờ kỷ luật và sự chuẩn xác như Khổng Minh, Ngụy Diên là “biến số” đầy rủi ro.

Trong tiểu thuyết Tam quốc diễn nghĩa, La Quán Trung đưa ra chi tiết: Gia Cát Lượng nhìn thấy phía sau gáy Ngụy Diên có xương lồi ra nên phán rằng vị tướng này sớm muộn gì cũng làm phản, từ đó luôn giữ thái độ dè chừng.

Kế sách Tý Ngọ cốc lại yêu cầu giao 10 nghìn binh sỹ cho Ngụy Diên độc lập tác chiến ở một mặt trận xa xôi, hiểm trở. Nếu Ngụy Diên thành công, uy thế của ông ta trong quân Thục sẽ lên cực cao, khó lòng kiềm chế. Nếu Ngụy Diên thất bại hoặc nảy sinh ý đồ khác, Thục sẽ mất đi một phần sức mạnh cốt lõi.

Gia Cát Lướng đã bác bỏ kế sách Tý Ngọ cốc và thực hiện Bắc lần thứ nhất phạt theo phương án khác. Chiến dịch của ông hoàn toàn thất bại.

Nguỵ Diên và Gia Cát Lượng nảy sinh bất đồng sâu sắc sau kế sách Tý Ngọ cốc.

Dùng kế Tý Ngọ cốc, quân Ngụy diệt Thục

Điều thú vị là nước Ngụy đã hai lần dùng đường Tý Ngọ để tấn công Thục với kết quả trái ngược nhau, một lần thất bại thảm hại và một lần thành công vang dội.

Năm 230, chỉ hai năm sau khi Ngụy Diên đề xuất kế sách, Ngụy quyết định chủ động tấn công Thục qua Tý Ngọ. Đại tư mã nước Ngụy là Tào Chân thống lĩnh 10 vạn đại quân, tự mình dẫn quân chủ lực tiến vào con đường này để đánh thẳng vào Hán Trung.

Giống như kế sách của Nguỵ Diên, Tào Chân muốn dùng Tý Ngọ làm con đường ngắn nhất để gây bất ngờ cho Thục. Tuy nhiên, địa hình hiểm trở cộng với một trận mưa lớn liên miên suốt 30 ngày khiến con đường độc đạo và cầu ván trong hẻm núi bị đứt gãy, sạt lở nghiêm trọng.

Kết quả, quân Ngụy đi suốt một tháng trời vẫn chưa đi nổi một nửa quãng đường, lương thảo cạn kiệt, binh sỹ mệt mỏi. Cuối cùng, hoàng đế Tào Duệ phải hạ chiếu lệnh cho Tào Chân rút quân.

Trận thua này đã chứng minh nhận định của Gia Cát Lượng về sự nguy hiểm mang tính “đánh cược với trời đất” của đường hẻm Tý Ngọ là hoàn toàn có cơ sở.

Gia Cát Lượng.

Hơn 30 năm sau, trong chiến dịch phạt Thục quy mô lớn, tướng Nguỵ là Chung Hội đã chọn đường Tý Ngọ làm một trong ba mũi giáp công để tiến đánh Hán Trung. Ông thành công là nhờ 3 yếu tố then chốt.

Thứ nhất, nước Ngụy chuẩn bị kỹ lưỡng. Rút kinh nghiệm từ Tào Chân, Chung Hội đã cho người âm thầm sửa sang lại đường sá, cầu ván từ trước. Thứ hai, ông chọn đúng thời điểm thời tiết thuận lợi để hành quân. Thứ ba, kế hoạch của Chung Hội gặp thuận lợi khi tướng nhà Thục là Khương Duy mắc sai lầm chiến lược đúng vào thời điểm đó.

Trước đây, Ngụy Diên trấn giữ Hán Trung bằng chiến lược “trọng môn” (xây dựng các đồn lũy kiên cố ngay tại cửa ngõ các hẻm núi để chặn địch ngay từ vòng ngoài). Nhưng đến thời điểm này, Đại tướng quân Khương Duy lại thay đổi thành chiến lược “thu hẹp phòng thủ” (bỏ các cửa ngõ, chủ động mở đường đón quân Ngụy vào sâu trong bình nguyên Hán Trung rồi mới bao vây tiêu diệt.

Kết quả, do phía Thục chủ động bỏ phòng ngự vòng ngoài, đại quân của Chung Hội đã đi qua đường Tý Ngọ mà không gặp phải bất kỳ sự kháng cự nào. Quân Ngụy tràn vào Hán Trung, bao vây các thành trì riêng lẻ, trực tiếp đẩy Thục vào thế chân tường.

Có thế nói, Chung Hội thực hiện kế sách đường Tý Ngọ thành công nhờ quy tụ đủ ba yếu tố thiên thời , địa lợi và nhân hoà.

Dưới thời Gia Cát Lượng, Nguỵ Diên không được trọng dụng nhiều như trước.

Cho tới tận thời điểm hiện tại, vẫn có 2 luồng nhận định về kế sách đường Tý Ngọ mà Nguỵ Diên đề xuất. Những người ủng hộ Ngụy Diên cho rằng trong chiến tranh cần sự đột phá. Thục là nước nhỏ, yếu hơn Ngụy rất nhiều. Nếu cứ đánh chính quy, Thục không bao giờ thắng được. Kế của Ngụy Diên tuy liều lĩnh nhưng có cơ hội lật ngược thế cờ.

Ngược lại, phe ủng hộ Gia Cát Lượng cho rằng, Thục Hán tích lũy quân lương, binh mã rất khó khăn. Việc mất đi 5.000 tinh binh và một đại tướng như Ngụy Diên ngay trận đầu sẽ là một đòn giáng chí mạng vào vận nước Thục Hán.

Kế sách Tý Ngọ cốc mãi mãi là một dấu hỏi lớn cho hậu nhân. Nếu Khổng Minh đồng ý với kế sách của Nguỵ Diên, có khi nào Thục Hán đã chiến thắng Tào Nguỵ và thống nhất Trung Nguyên, hoặc có thể cuộc Bắc phạt đã kết thúc ngay từ khi mới bắt đầu?