Tranh cãi việc các ngân hàng châu Âu đổ hàng tỷ đô la vào công ty AI quân sự Mỹ

Ảnh minh họa: Palantir

Làn sóng đầu tư bất chấp tranh cãi

Theo tờ El Pais (Tây Ban Nha), trong năm qua, các ngân hàng và quỹ đầu tư lớn tại châu Âu đã tăng mạnh rót vốn vào Palantir – công ty công nghệ Mỹ gây nhiều tranh cãi. Palantir cung cấp dịch vụ cho Cơ quan Thực thi Di trú và Hải quan Mỹ (ICE) cũng như quân đội Israel tại các vùng lãnh thổ Palestine. Năm 2020, Tổ chức Ân xá Quốc tế đã chỉ trích công ty vì không tuân thủ các tiêu chuẩn quốc tế, trong khi báo cáo của MSCI chấm Palantir chỉ 2/10 điểm về “quyền dân sự” và “nhân quyền”.

Tuy vậy, hơn 100 ngân hàng, công ty quản lý tài sản, bảo hiểm và quỹ hưu trí tại châu Âu đã tăng tỷ lệ nắm giữ cổ phiếu Palantir hơn 60% trong một năm. Theo dữ liệu từ cuộc điều tra quốc tế do nền tảng báo chí độc lập Follow The Money điều phối (có sự tham gia của tờ El Pais), giá trị các khoản đầu tư này gần như tăng gấp bốn, đạt khoảng 27 tỷ USD vào cuối năm 2025. Con số này thậm chí còn có thể cao hơn, do chỉ tính các tổ chức báo cáo với Ủy ban Chứng khoán Mỹ (SEC).

Một phần lý do đến từ các quỹ đầu tư theo chỉ số, vốn tự động mua cổ phiếu của các công ty nằm trong rổ chỉ số – trong đó Palantir là một trong những doanh nghiệp niêm yết lớn tại Mỹ. Đáng chú ý, không có tổ chức nào đưa Palantir vào danh sách loại trừ, vốn được thiết kế để tránh đầu tư vào các công ty vi phạm chuẩn mực nhân quyền quốc tế.

AI chiến tranh và những lo ngại về chủ quyền

Palantir khởi đầu là một công ty nhỏ nhưng nhanh chóng trở thành nhà thầu quan trọng của chính phủ Mỹ. Nhà sáng lập Peter Thiel – đồng sáng lập PayPal và nhà đầu tư sớm của Facebook – nổi tiếng với các quan điểm chống dân chủ và chống Liên minh châu Âu. Công ty này chuyên phân tích dữ liệu quy mô lớn nhằm phục vụ quân đội và các cơ quan an ninh.

Một trong những hệ thống quan trọng của Palantir là Maven Smart System, được Lầu Năm Góc sử dụng để tổng hợp dữ liệu tình báo, xác định mục tiêu và hỗ trợ điều khiển thiết bị bay không người lái và tên lửa. Theo nhiều nguồn tin quốc tế, công nghệ của Palantir đã được sử dụng trong các cuộc tấn công tên lửa gần đây nhằm vào Iran.

Tại Mỹ, phần mềm của công ty được ICE sử dụng để theo dõi người nhập cư, bao gồm cả việc lập bản đồ vị trí và dự đoán khả năng họ có mặt tại nhà. Năm 2024, Palantir ký thỏa thuận hợp tác chiến lược với quân đội Israel để hỗ trợ hoạt động tại Gaza, dù công ty khẳng định không trực tiếp tham gia phát triển hệ thống AI xác định mục tiêu.

Ở châu Âu, việc sử dụng công nghệ của Palantir cũng gây tranh cãi. Tại Đức, quân đội đã cảnh báo về việc sử dụng dữ liệu quốc phòng nhạy cảm, trong khi chính phủ liên bang cấm phần mềm này, dù một số bang vẫn sử dụng. Tây Ban Nha từng trao hợp đồng 16,5 triệu euro cho Palantir mà không qua đấu thầu, còn Hà Lan sử dụng phần mềm của công ty trong các chiến dịch quân sự bí mật.

Một số chuyên gia cảnh báo rằng việc phụ thuộc vào Palantir không chỉ là vấn đề công nghệ. Theo chuyên gia Francesca Bria (tại Đại học University College London), điều này đồng nghĩa với việc “chuyển giao chủ quyền”, bởi Palantir thực chất là một phần của bộ máy an ninh quốc gia Mỹ.

Sự phản kháng yếu ớt từ giới đầu tư

Dù gây tranh cãi, làn sóng phản đối Palantir trong giới đầu tư vẫn còn hạn chế. Điểm số thấp về nhân quyền của MSCI không ngăn được dòng vốn tiếp tục đổ vào công ty.

Tại Hà Lan, việc quỹ hưu trí giáo viên đầu tư hàng trăm triệu euro vào Palantir đã vấp phải phản ứng mạnh mẽ từ giới học giả. Một nhóm giáo sư tại Đại học Utrecht cho rằng đây là điều “đau đớn”, khi chính những người giảng dạy về quyền riêng tư và luật nhân đạo lại gián tiếp đầu tư vào một công ty liên quan đến giám sát quy mô lớn và dữ liệu quân sự.

Tuy nhiên, các trường hợp thoái vốn vẫn rất hiếm. Tại Na Uy, quỹ Storebrand đã bán 24 triệu USD cổ phiếu Palantir vào năm 2024 do lo ngại về việc giám sát người Palestine. Một số quỹ khác như KLP cũng loại bỏ các công ty liên quan đến vũ khí sử dụng ở Gaza. Dẫu vậy, những động thái này chỉ mang tính cá biệt, trong khi phần lớn các tổ chức tài chính lớn vẫn tiếp tục nắm giữ hoặc gia tăng đầu tư.

Palantir, về phần mình, bác bỏ các chỉ trích và khẳng định sứ mệnh của công ty là hỗ trợ các nền dân chủ phương Tây. Tuy nhiên, thực tế dòng tiền vẫn đang đặt ra một câu hỏi lớn: liệu lợi nhuận có đang vượt lên trên các tiêu chuẩn đạo đức trong kỷ nguyên AI hay không.