Tranh chấp xây dựng: Mỗi vụ bình quân hàng chục tỷ đồng

Trên thực tế, một dự án xây dựng có thể kéo dài qua nhiều năm và trải qua nhiều giai đoạn, từ thiết kế, lựa chọn nhà thầu đến thi công, nghiệm thu và thanh toán.

Trong quá trình đó, chỉ một thay đổi về thiết kế, tiến độ hoặc chi phí cũng có thể tác động đến quyền, nghĩa vụ của nhiều bên.

Với các dự án có yếu tố nước ngoài, những khác biệt về pháp luật, ngôn ngữ, tập quán hợp đồng và phương thức quản trị càng đặt ra nhiều vấn đề trong việc phân bổ rủi ro và xử lý tranh chấp.

Theo số liệu của Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam (VIAC), giai đoạn 2014-2025, tổng giá trị các tranh chấp xây dựng được trung tâm giải quyết khoảng 35.250 tỷ đồng, bình quân 81,2 tỷ đồng/vụ.

Riêng năm 2025, VIAC thụ lý 532 vụ tranh chấp, trong đó các vụ có yếu tố FDI hoặc nước ngoài chiếm 48,5%.

Ông Vũ Ánh Dương - Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam (VIAC) trình bày tại chương trình.

Tranh chấp xây dựng cũng ngày càng phức tạp về chuyên môn. Nhiều vụ việc liên quan đến xác định nguyên nhân chậm tiến độ, giá trị công việc, chi phí phát sinh hoặc mức độ thiệt hại, đòi hỏi sự tham gia của các chuyên gia để làm rõ các vấn đề kỹ thuật.

Bên cạnh đó, tranh chấp có sự tham gia của nhiều bên ngày càng phổ biến. Một dự án có thể liên quan đến chủ đầu tư, tổng thầu EPC, nhà thầu phụ, đơn vị thiết kế, tư vấn và bảo hiểm. Biến động giá vật liệu, áp lực dòng tiền và nguy cơ mất khả năng thanh toán cũng có thể làm phát sinh hoặc kéo dài tranh chấp.

Đối với các doanh nghiệp Trung Quốc tham gia tranh chấp tại VIAC, số liệu giai đoạn 1993-2025 cho thấy tranh chấp xây dựng chiếm khoảng 6% trong tổng số các lĩnh vực tranh chấp có bên tranh chấp là doanh nghiệp Trung Quốc; trong khi tranh chấp mua bán hàng hóa chiếm khoảng 73%.

Bà Vũ Thị Hằng, Trưởng ban kiêm Phó Tổng Thư ký Ban Thư ký tố tụng VIAC chia sẻ tại chương trình.

Phát biểu tại buổi Đối thoại Trọng tài Việt Nam - Trung Quốc về tranh chấp xây dựng và thực tiễn giải quyết tranh chấp xuyên biên giới do VIAC phối hợp tổ chức ngày 16/9, ông Vũ Ánh Dương - Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký VIAC cho biết, cùng với sự phát triển của thương mại và đầu tư giữa Việt Nam và Trung Quốc, doanh nghiệp hai nước ngày càng tham gia nhiều hơn vào các dự án đầu tư, xây dựng và phát triển hạ tầng tại thị trường của nhau.

Cùng với cơ hội hợp tác, các dự án xuyên biên giới cũng đặt ra vấn đề về pháp luật áp dụng, tập quán hợp đồng, phân bổ rủi ro và phương thức phòng ngừa, giải quyết tranh chấp.

Bà Vũ Thị Hằng - Trưởng Ban kiêm Phó Tổng Thư ký Ban Thư ký tố tụng VIAC cho rằng cơ chế giải quyết tranh chấp cần được tính toán ngay từ khi bắt đầu dự án, thay vì chờ đến khi bất đồng phát sinh.

Toàn cảnh chương trình.

Theo bà Vũ Thị Hằng, khi tranh chấp xảy ra, việc xác định trách nhiệm không chỉ dựa vào các điều khoản hợp đồng mà còn phụ thuộc vào nhiều tài liệu được hình thành trong quá trình thực hiện dự án như hồ sơ kỹ thuật, nhật ký công trình, thông báo, yêu cầu gia hạn, biên bản nghiệm thu và trao đổi giữa các bên.

Đối với những dự án có nhiều hợp đồng liên quan, trách nhiệm giữa các bên có thể đan xen. Vì vậy, các bên cần xác định rõ ngay từ đầu điều khoản trọng tài, luật áp dụng, ngôn ngữ, địa điểm giải quyết tranh chấp và cơ chế xử lý đối với tranh chấp liên quan nhiều hợp đồng.

Trong bối cảnh hợp tác đầu tư, xây dựng giữa Việt Nam và Trung Quốc tiếp tục mở rộng, việc kiểm soát rủi ro vì vậy cần được thực hiện ngay từ khâu đàm phán, ký kết hợp đồng và xuyên suốt quá trình triển khai dự án.

Việc phân bổ rõ trách nhiệm, dự liệu các tình huống phát sinh và lưu giữ đầy đủ hồ sơ, chứng cứ sẽ là cơ sở quan trọng khi các bên phát sinh bất đồng.