Trẻ bỗng nổi nóng, chống đối, học sa sút: Cha mẹ cần lưu ý điều gì?

Một đứa trẻ vốn vui vẻ bỗng trở nên ít nói, thường xuyên nổi nóng, chống đối, xung đột với bạn bè hoặc sa sút học tập. Những thay đổi tưởng chỉ là "bướng bỉnh" đôi khi lại là dấu hiệu trẻ đang gặp khó khăn về cảm xúc và tâm lý.

Con bỗng "khác lạ", cha mẹ đừng vội trách mắng

Một đứa trẻ trước đây hoạt bát, thích trò chuyện bỗng trở nên ít nói. Một học sinh vốn hòa đồng bắt đầu thường xuyên mâu thuẫn với bạn bè. Có trẻ liên tục nổi nóng, chống đối cha mẹ, mất tập trung hoặc kết quả học tập giảm sút rõ rệt.

Không ít phụ huynh cho rằng con đang ở tuổi mới lớn nên "ẩm ương", khó bảo. Một số khác lại nghĩ trẻ chỉ đang "làm mình làm mẩy" hoặc lười học.

Tuy nhiên, chia sẻ với PV Gia đình Việt Nam, Thạc sĩ, chuyên gia tâm lý Hoàng Quốc Lân - Trung tâm Chăm sóc sức khỏe tinh thần, Bệnh viện Đa khoa Phương Đông cho biết, nếu trẻ có những thay đổi rõ rệt về cảm xúc và hành vi, kéo dài hoặc ngày càng nghiêm trọng, cha mẹ cần quan tâm đúng mức.

Theo chuyên gia, đây có thể là biểu hiện trẻ đang gặp khó khăn trong việc thích nghi với những áp lực hoặc biến cố mà tại thời điểm đó chưa đủ khả năng ứng phó và điều chỉnh.

"Phản ứng với stress trầm trọng và rối loạn sự thích ứng - các rối loạn hỗn hợp về hành vi và cảm xúc" là một chẩn đoán chuyên môn thuộc nhóm phản ứng với stress và rối loạn sự thích ứng.

Ở trẻ gặp tình trạng này, cảm xúc và hành vi có thể thay đổi đồng thời. Trẻ có thể buồn bã, lo âu, căng thẳng, dễ tức giận, thường xuyên thất vọng hoặc cảm thấy quá tải. Về hành vi, trẻ có thể trở nên bốc đồng, chống đối, khó kiểm soát bản thân, thường xuyên xung đột với người khác hoặc có những hành vi không phù hợp.

Một số trẻ còn mất tập trung, xuất hiện suy nghĩ tiêu cực, học tập sa sút hoặc khó duy trì mối quan hệ với gia đình, bạn bè.

Trẻ bỗng cáu gắt, thu mình, chống đối có thể đang gặp khó khăn về cảm xúc và tâm lý (Ảnh minh họa)

Một biểu hiện chưa đủ để nói trẻ "có vấn đề"

Dù vậy, chuyên gia Hoàng Quốc Lân nhấn mạnh cha mẹ không nên vội vàng gắn nhãn hay tự chẩn đoán cho con chỉ từ một vài biểu hiện.

"Không thể chẩn đoán từ một biểu hiện đơn lẻ. Cần xem xét mối liên hệ với tác nhân gây căng thẳng, thời điểm khởi phát, diễn biến, tiền sử và mức độ suy giảm chức năng của trẻ", ThS. Lân phân tích.

Một lần trẻ nổi nóng, vài ngày học sa sút hoặc một cuộc cãi vã với bạn bè chưa thể được xem là dấu hiệu của rối loạn tâm lý.

Điều đáng lưu ý là sự thay đổi có khác biệt rõ rệt so với trước đây hay không, kéo dài trong bao lâu và ảnh hưởng thế nào đến việc học tập, sinh hoạt cũng như các mối quan hệ của trẻ.

Đặc biệt, trẻ gặp vấn đề về sức khỏe tâm thần không đồng nghĩa với việc trẻ nguy hiểm hay sẽ có hành vi bạo lực. Một hành vi phức tạp không thể được giải thích đơn giản chỉ bằng một chẩn đoán tâm lý.

Áp lực học tập, gia đình, bạn bè đều có thể là "mồi lửa"

Theo chuyên gia, những thay đổi bất thường về cảm xúc và hành vi ở trẻ thường không xuất phát từ một nguyên nhân duy nhất.

Đó có thể là sự kết hợp giữa đặc điểm tâm lý, khả năng kiểm soát cảm xúc của trẻ với những vấn đề trong gia đình, quan hệ bạn bè, áp lực học tập, bắt nạt học đường hoặc những trải nghiệm gây tổn thương.

Với người lớn, một mâu thuẫn ở trường hay một lần bị điểm kém có thể chỉ là chuyện nhỏ. Nhưng với trẻ, những trải nghiệm này đôi khi trở thành áp lực mà các em chưa đủ khả năng tự giải quyết.

Internet cũng là yếu tố cha mẹ cần chú ý. Với những trẻ đang gặp khó khăn về tâm lý, việc thường xuyên tiếp xúc với nội dung bạo lực, tiêu cực hoặc mang tính kích động có thể tác động đến nhận thức và hành vi.

Tuy nhiên, chuyên gia lưu ý không nên vội quy kết mạng xã hội, gia đình hay một bệnh lý tâm thần là nguyên nhân của một hành vi bất thường cụ thể. Muốn xác định nguyên nhân cần có đánh giá chuyên môn và xem xét đầy đủ các yếu tố liên quan.

Thạc sĩ, chuyên gia Tâm lý Hoàng Quốc Lân tư vấn cho một trường hợp (Ảnh: BVCC)

Đừng chỉ hỏi: "Hôm nay con được mấy điểm?"

Điều quan trọng nhất là cha mẹ nhận ra sự thay đổi của trẻ càng sớm càng tốt. Thay vì chỉ hỏi "hôm nay con được mấy điểm?", phụ huynh cần dành thời gian hỏi con về cảm xúc, bạn bè, những chuyện xảy ra ở trường và điều gì đang khiến trẻ lo lắng.

Cha mẹ nên đặc biệt lưu ý khi trẻ thay đổi rõ rệt so với trước, thu mình kéo dài, thường xuyên nổi nóng, bốc đồng, chống đối, xung đột với người khác, học tập sa sút hoặc gặp khó khăn trong sinh hoạt hằng ngày.

Nếu trẻ xuất hiện dấu hiệu muốn làm tổn thương bản thân hoặc người khác, gia đình không nên xem nhẹ mà cần tìm kiếm sự hỗ trợ chuyên môn kịp thời.

Thay vì chỉ cấm trẻ sử dụng điện thoại hay mạng xã hội, cha mẹ nên đồng hành, hướng dẫn con nhận diện nội dung độc hại, những lời kích động và cách tìm kiếm sự giúp đỡ khi gặp vấn đề.

Nhà trường cũng cần tạo môi trường để học sinh có thể chia sẻ khó khăn tâm lý mà không sợ bị phán xét, chế giễu hay gắn nhãn.

Một đứa trẻ bỗng thay đổi không phải lúc nào cũng vì "bướng", "hư" hay "khó bảo". Đôi khi, những cơn nóng giận, sự im lặng hay kết quả học tập đi xuống chính là cách trẻ phát tín hiệu rằng mình đang gặp khó khăn. Điều trẻ cần lúc đó có thể không phải một lời trách mắng, mà là một người lớn đủ kiên nhẫn để lắng nghe.