Trẻ em trong vòng xoáy video ngắn - Bài 4: Những gì đi vào đầu trẻ qua video ngắn

Video ngắn dưới 60 giây đang âm thầm tác động đến tâm trí của trẻ

Chiếc bẫy bắt chước vô thức

Theo PGS.TS Lưu Bích Ngọc, Chánh Văn phòng Hội đồng Quốc gia giáo dục và phát triển nhân lực (Bộ Giáo dục và Đào tạo), tác động của video ngắn đối với trẻ cần được nhìn nhận một cách trực diện từ chính nội dung tiếp xúc hằng ngày. Cùng một thời lượng sử dụng thiết bị, nhưng tác động sẽ hoàn toàn khác biệt nếu trẻ xem các nội dung khoa học, kỹ năng sống thay vì liên tục đắm chìm trong ngôn ngữ lệch chuẩn, bạo lực, khoe của hay các thử thách nguy hại. "Điều cần quan tâm là trẻ xem gì, trẻ hiểu gì từ những nội dung đó và sau cùng trẻ có thể bắt chước điều gì", PGS.TS Lưu Bích Ngọc nhấn mạnh.

Ở những giai đoạn vàng của sự hình thành nhân cách, trẻ em sở hữu bản năng học hỏi qua quan sát và bắt chước rất mạnh. Những câu từ, hành động hay cách biểu đạt của các nhân vật ảo lặp đi lặp lại hằng ngày dễ dàng thẩm thấu và biến thành vốn ngôn từ, ứng xử của trẻ trong đời thực. Điều này lý giải vì sao nhiều đứa trẻ nhanh chóng đưa những lời lẽ công kích, tiếng lóng hay thái độ cộc lốc từ thế giới ảo vào giao tiếp với bạn bè và người lớn. Đáng ngại hơn, khi một hành vi lệch chuẩn được khoác lên lớp áo hài hước hoặc nhận được lượng tương tác khổng lồ trên mạng, trẻ còn ngộ nhận đó là chuẩn mực để thu hút sự chú ý.

Chiếc bẫy bắt chước vô thức của trẻ khi sử dụng điện thoại quá nhiều.

Cơ chế đề xuất của thuật toán lại tiếp tục đẩy trẻ vào một vòng lặp vô tận: Chỉ cần một lần bấm xem, đứa trẻ sẽ bị bủa vây bởi hàng loạt video khoe giàu, giật gân hay các thông điệp lệch lạc về định kiến giới và tiêu chuẩn ngoại hình. Những định hình mơ hồ về một cuộc sống xa hoa, thước đo thành công bằng tiền bạc, hay khuôn mẫu ngoại hình hoàn hảo cứ thế thấm sâu vào nhận thức non nớt mà chính trẻ cũng không hề hay biết.

Do đó, PGS.TS Lưu Bích Ngọc cho rằng, giáo dục trẻ thời đại số không thể chỉ dừng lại ở việc áp đặt khung giờ giới hạn sử dụng máy. Thay vì chỉ kiểm soát thời gian, cha mẹ cần đồng hành bằng cách đặt ra các câu hỏi gợi mở như: "Con vừa xem gì?", "Nhân vật đó hành xử đúng hay sai?", "Nếu ở ngoài đời con sẽ làm như thế nào?"… Chính những cuộc đối thoại này sẽ kích hoạt tư duy phản biện, giúp trẻ chuyển sang thế chủ động phân tích thay vì tiếp nhận thụ động, từ đó đủ năng lực nhận diện những giá trị đích thực giữa thế giới ảo đầy nhiễu loạn.

Từ ngôn ngữ lệch chuẩn đến hành vi bạo lực

Từ thực tế đồng hành và hỗ trợ tâm lý cho trẻ tại Trung tâm Cá siêu quậy, TS Vũ Thu Hương (nguyên giảng viên ĐHSP Hà Nội) đã chứng kiến không ít câu chuyện đáng ngại về sự thay đổi hành vi của những đứa trẻ nghiện video ngắn.

Biểu hiện đầu tiên, dễ nhận thấy nhất là sự xuống cấp nghiêm trọng trong ngôn ngữ giao tiếp hằng ngày của trẻ. Do tiếp xúc liên tục với các clip ngắn cụt lủn, trống không, trẻ bắt đầu sao chép nguyên văn lối nói năng cộc lốc này vào đời thực. Xu hướng chêm xen ngoại ngữ vô tội vạ cũng bùng phát. Trẻ bắt chước các TikToker nói những từ tiếng Anh vô nghĩa chỉ để tỏ ra dễ thương mà hoàn toàn không hiểu nghĩa. Lối ngôn ngữ lai căng, chắp vá này không chỉ tước đi sự trong sáng của tiếng Việt mà còn dựng lên bức tường ngăn cách giao tiếp ngay trong gia đình.

Thế nhưng, sự biến đổi về ngôn từ mới chỉ là phần nổi của tảng băng chìm. Mối nguy hiểm đáng lo ngại là nguy cơ bình thường hóa bạo lực từ màn hình ảo sang hành vi ngoài đời thực. Khi tiếp xúc thường xuyên với các nội dung kích động hoặc giật gân, trẻ có nguy cơ bị chai sạn cảm xúc, dễ coi việc giải quyết mâu thuẫn bằng sự hung tính là điều hiển nhiên. Một số trẻ có xu hướng bắt chước các khẩu khí cực đoan, sẵn sàng phản ứng bằng thái độ hiếu chiến trước các sự việc ngoài đời.

TS Vũ Thu Hương (nguyên giảng viên ĐHSP Hà Nội)

Từ thực tế tư vấn, TS Vũ Thu Hương đưa ra hai trường hợp ghi nhận biểu hiện lệch lạc trong hành vi của trẻ. Trường hợp thứ nhất là một học sinh lớp 6 có thói quen mang dao dọa bạn và luôn tìm kiếm vật sắc nhọn mỗi khi đi dã ngoại. Trường hợp thứ hai là một cậu bé tiểu học thường bộc phát hung tính, sẵn sàng phản ứng bạo lực với người xung quanh khi không vừa ý.

Theo TS Vũ Thu Hương, dù những hành vi nguy hiểm này cần được đánh giá đa chiều từ môi trường sống hay tâm lý lứa tuổi - thay vì quy hoàn toàn nguyên nhân cho video ngắn - nhưng đây vẫn là lời cảnh báo về nguy cơ bắt chước tiêu cực. Việc tiếp xúc liên tục với các nội dung thiếu kiểm duyệt trên không gian mạng rõ ràng đang âm thầm ảnh hưởng đến khả năng tự kiểm soát hành vi của con trẻ trong đời thực.

Nguy cơ chai sạn cảm xúc và lối suy nghĩ phiến diện

Theo TS Vũ Thu Hương, thói quen tiếp nhận thông tin siêu ngắn, thiếu bối cảnh khiến tư duy của trẻ dễ rơi vào trạng thái hời hợt và phiến diện. Khi bị cuốn theo quan điểm một chiều của các video ngắn, năng lực phân tích đa chiều của trẻ dần suy giảm, dẫn đến lối suy nghĩ đơn giản hóa mọi vấn đề phức tạp thành hai cực đúng - sai hoặc tốt - xấu. Lối tư duy phân cực này khiến một bộ phận trẻ trở nên nhạy cảm quá đà về quyền lợi cá nhân, nhưng lại thờ ơ trước các giá trị sống nền tảng.

Nguy cơ bắt chước các suy nghĩ lệch lạc còn thể hiện rõ qua lối sống "ảo hóa" và thói quen tiếp nhận thông tin thiếu chọn lọc trên mạng. Việc liên tục tiếp xúc với các nội dung khoe giàu, quảng cáo trá hình hay các định kiến về giới và tiêu chuẩn ngoại hình khiến trẻ dễ ngộ nhận đó là chuẩn mực phấn đấu của cuộc sống. Nhiều em chăm chút diện mạo lộng lẫy trên không gian ảo chỉ để theo đuổi các thước đo ngoại hình hay sự xa hoa gượng ép, nhưng bước ra đời thực lại cẩu thả, tuềnh toàng. Khi quá quen với hình ảnh trên màn hình, trẻ dễ nhầm lẫn giữa thật và ảo, dẫn đến tâm lý thụ động và ngại kết nối với mọi người xung quanh.

Nhiều trẻ say mê dán mắt vào màn hình TV, điện thoại

Đáng lo ngại hơn cả là nguy cơ bình thường hóa sự vô cảm. Trên mạng xã hội, trẻ rất dễ hùa theo các trào lưu đám đông, tham gia phán xét hay phản ứng cực đoan trước một sự việc mà chúng chỉ biết qua các lát cắt. Thế nhưng trước những mất mát, tai nạn thực tế của người xung quanh, không ít trẻ lại thản nhiên buông lời bình luận vô cảm.

Sự thờ ơ ấy chính là hệ quả của thói quen tiêu thụ các nội dung giật gân, nơi bối cảnh thực tế và chiều sâu cảm xúc bị triệt tiêu. Nếu không có sự định hướng và can thiệp kịp thời từ gia đình, nguy cơ bắt chước lối tư duy nông cạn cùng sự chai sạn cảm xúc này sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến quá trình hình thành nhân cách lành mạnh của trẻ.