'Tri thức gốc' chưa được khai thác đúng tầm

Để xác lập vị thế mới của sách trong phát triển công nghiệp văn hóa, giới xuất bản cần thay đổi tư duy chuyển từ 'làm sách' sang 'phát triển nội dung'.

Tại tọa đàm “Sách và công nghiệp văn hóa” vừa diễn ra tại Hà Nội nhân Ngày Sách và Văn hóa đọc Việt Nam, các chuyên gia thẳng thắn chỉ ra những điểm nghẽn cốt lõi, từ thị trường, định kiến đến cơ chế phát triển, đồng thời đề xuất hướng đi để đưa sách trở lại vị trí trung tâm của công nghiệp sáng tạo.

Sách - hạt nhân sáng tạo

PGS.TS Nguyễn Toàn Thắng, nguyên Viện trưởng Viện Văn hóa và Phát triển (Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh), nhấn mạnh sách giữ vai trò đặc biệt trong đời sống xã hội. Theo ông, sách không chỉ lưu giữ tri thức mà cần được đặt ở vị trí trung tâm của hệ sinh thái sáng tạo, nơi các giá trị văn hóa được lan tỏa, tái sinh và chuyển hóa thành động lực phát triển.

“Sách là nghệ thuật ngôn từ, một đẳng cấp cao chỉ loài người mới có. Ngôn từ giúp con người đối thoại với quá khứ và kiến tạo tương lai. Bên cạnh văn hóa nghe nhìn, văn hóa đọc vẫn giữ vai trò thiết yếu trong việc xây dựng nền tảng xã hội bền vững”, PGS.TS Nguyễn Toàn Thắng cho hay.

Ông Thắng cũng đưa ra nhận định, văn hóa chính là sức mạnh nội sinh của quốc gia, sách với tư cách là nơi kết tinh tri thức và văn hóa, giữ vai trò nền tảng không thể thay thế. Sách không đơn thuần là một sản phẩm văn hóa mà là “tri thức gốc” - nơi khởi phát của các ý tưởng, câu chuyện và giá trị sáng tạo.

Đây cũng là điểm gặp gỡ trong nhận định của bà Khúc Thị Hoa Phượng - Giám đốc, Tổng biên tập NXB Phụ nữ Việt Nam khi cho rằng, xuất bản là một trong những ngành công nghiệp văn hóa mũi nhọn, có khả năng cung cấp “nguyên liệu đầu vào” cho toàn bộ hệ sinh thái sáng tạo.

“Xuất bản không nên được nhìn nhận là nơi sản xuất những cuốn sách đơn thuần, mà phải là hạt nhân của một hệ sinh thái công nghiệp văn hóa đa dạng, mang đậm bản sắc dân tộc”, bà Phượng cho hay.

Tuy giữ vai trò nền tảng, nhưng thực tế cho thấy ngành xuất bản tại Việt Nam vẫn đang vận hành chủ yếu theo mô hình truyền thống, tập trung vào in ấn và phát hành. Đây chính là một trong những điểm nghẽn lớn nhất được các diễn giả chỉ ra tại tọa đàm.

Theo bà Phượng, để sách thực sự phát huy giá trị, cần đặt vào một hệ sinh thái liên kết chặt chẽ với các ngành sáng tạo khác như điện ảnh, truyền thông, công nghệ. Khi đó, mỗi cuốn sách không chỉ dừng lại ở việc được đọc, mà còn có thể được chuyển thể, tái tạo và lan tỏa qua nhiều hình thức khác nhau.

Thực tiễn quốc tế đã chứng minh điều này, những tác phẩm văn học thành công thường không tồn tại đơn lẻ, mà trở thành nền tảng cho một hệ sinh thái sản phẩm đa dạng. Giá trị của sách vì thế được nhân lên nhiều lần, cả về văn hóa lẫn kinh tế.

Trong khi đó tại Việt Nam, phần lớn sách vẫn dừng lại ở khâu in và phát hành. Khoảng cách từ trang sách đến màn ảnh, từ câu chuyện đến sản phẩm sáng tạo vẫn còn xa lạ. Điều này cho thấy nhu cầu cấp thiết phải thay đổi tư duy, chuyển từ “làm sách” sang “phát triển nội dung”.

TS Nguyễn Mạnh Hùng - Chủ tịch HĐQT Thái Hà Books chia sẻ tại tọa đàm.

Dễ chi tiền nhậu, khó chi tiền sách

Không chỉ đối mặt với hạn chế về mô hình phát triển, ngành xuất bản còn phải giải quyết bài toán thị trường. TS Nguyễn Mạnh Hùng - Chủ tịch HĐQT Thái Hà Books thẳng thắn chỉ ra những khó khăn của người làm sách.

Ông kể lại những giai đoạn đầy thử thách khi lựa chọn đưa tinh hoa tri thức thế giới về Việt Nam nhưng không đạt được hiệu quả thương mại: “Có những cuốn sách chúng tôi vô cùng tâm huyết nhưng lại lỗ nặng. Người ta có thể bỏ ra hàng chục triệu cho một bữa nhậu, nhưng lại đắn đo khi mua một cuốn sách vài trăm nghìn”.

Theo ông Hùng, câu chuyện này không chỉ phản ánh khó khăn của một doanh nghiệp mà còn cho thấy khoảng cách giữa giá trị tri thức và hành vi tiêu dùng xã hội. Dù được khuyến khích, văn hóa đọc vẫn chưa trở thành nhu cầu phổ biến, khiến doanh nghiệp làm sách phải cạnh tranh gay gắt với các loại hình giải trí khác.

Ông cũng chỉ ra nguyên nhân cốt lõi là thiếu một hệ sinh thái liên kết hiệu quả: “Vấn đề không phải thiếu tài nguyên, mà thiếu cách tổ chức. Việt Nam có nguồn chất liệu văn hóa phong phú, nhưng chưa có cơ chế đủ mạnh để chuyển hóa thành sản phẩm giá trị cao.”

Nhà sản xuất phim Cao Phượng Diễm lại chia sẻ những khó khăn khi tìm kiếm tư liệu cho các dự án liên quan đến lịch sử, thậm chí phải tìm đến các kho lưu trữ ở nước ngoài. Trong khi đó, nhà văn Hà Thủy Nguyên cũng thẳng thắn cho biết, tác phẩm của mình dù được ấp ủ với định hướng chuyển thể nhưng sau nhiều năm vẫn chưa thể triển khai do thiếu nguồn lực.

Những chia sẻ của người trong cuộc đã làm rõ thực tế rằng, ở Việt Nam không thiếu ý tưởng nhưng thiếu một hệ sinh thái đủ mạnh để kết nối các ý tưởng thành sản phẩm cụ thể. Bên cạnh đó là rào cản mang tính tâm lý về định kiến của thị trường đối với sản phẩm trong nước, khiến các tác giả gặp khó khăn trong việc tiếp cận công chúng, làm giảm động lực sáng tạo.

“Đây là một vòng luẩn quẩn, từ thiếu niềm tin dẫn đến thiếu đầu tư, từ thiếu đầu tư dẫn đến thiếu sản phẩm chất lượng, từ đó càng củng cố định kiến ban đầu. Để phá vỡ vòng luẩn quẩn này, cần có sự phối hợp đồng bộ giữa các nhà xuất bản, truyền thông và các cơ quan quản lý nhằm xây dựng niềm tin và thị trường cho sản phẩm nội địa”, bà Khúc Thị Hoa Phượng cho biết.