Trí thức Việt hiện thực hóa đổi mới sáng tạo - Kỳ II: Mở đường cho chất xám hồi hương

Tuy nhiên, để “chất xám hồi hương” và phát huy hiệu quả, điều cần thiết không chỉ là lời kêu gọi mà còn là cơ chế kết nối, môi trường làm việc và những chính sách đủ sức thu hút nhân tài.

Là một trong những gương mặt tiêu biểu của thế hệ trí thức Việt Nam trẻ đang làm việc tại nước ngoài, TS. Nguyễn Phạm Nhất Thiên Minh, người vinh dự nhận Giải thưởng Khoa học công nghệ Quả cầu vàng năm 2025 và Gương mặt trẻ Việt Nam triển vọng năm 2025, đã chia sẻ với TGVN con đường nghiên cứu khoa học và hướng đi nhằm đóng góp trí tuệ cho quê hương.

Anh có thể chia sẻ về hành trình của mình đến với lĩnh vực công nghệ thông tin, tự động hóa và robot tự hành đang thu hút nhiều sự quan tâm hiện nay?

Để nói về hành trình của mình, trước hết tôi phải cảm ơn ba mẹ đã luôn đồng hành và ủng hộ tôi từ những năm học tập cho đến khi tốt nghiệp Trường Đại học Bách khoa TP. Hồ Chí Minh năm 2014, cũng như trong giai đoạn tìm kiếm cơ hội học bổng quốc tế. Dù gia đình là công chức, viên chức bình thường, ba mẹ vẫn tạo điều kiện để tôi theo đuổi con đường nghiên cứu mà không chịu áp lực phải đi làm ngay.

Một bước ngoặt lớn đến vào tháng 7/2015, khi tôi được Giáo sư Xie Lihua tại Đại học Công nghệ Nanyang (NTU), Singapore nhận làm nghiên cứu sinh. Quá trình học Tiến sĩ tại NTU giúp tôi tích lũy kiến thức, kỹ năng và kinh nghiệm nghiên cứu trong môi trường học thuật năng động.

Đúng thời điểm tôi bắt đầu chương trình nghiên cứu sinh, nhóm của Giáo sư Xie mở rộng sang lĩnh vực robot học. Tôi là người đầu tiên trong nhóm có các công bố trên những tạp chí và hội thảo thuộc Hiệp hội Robot và Tự động hóa IEEE.

Các kết quả nghiên cứu này sau đó được tổng hợp thành luận án Tiến sĩ năm 2020 và được trao Giải thưởng Doctorate Innovation Award của NTU - một dấu mốc đặc biệt trong sự nghiệp nghiên cứu của tôi.

Sau khi hoàn thành chương trình tiến sĩ, tôi nhận ra rằng các thuật toán điều khiển dù tốt đến đâu cũng khó phát huy hiệu quả nếu robot không thể “nhìn” và “hiểu” chính xác môi trường xung quanh. Từ đó, tôi mở rộng hướng nghiên cứu sang lĩnh vực nhận thức robot (robot perception), tự học thêm nhiều lý thuyết và nghiên cứu các hệ thống định vị, lập bản đồ tiên tiến.

Trên nền tảng drone tự hành do nhóm phát triển, tôi đã xây dựng phương pháp kết hợp dữ liệu từ nhiều cảm biến khác nhau, giúp robot định vị và quan sát môi trường hiệu quả hơn trong các điều kiện phức tạp.

Đến nay, tôi tập trung vào hai lĩnh vực chính là điều khiển và nhận thức robot. Gần đây, tôi đặc biệt quan tâm đến embodied AI (hay physical AI) - hướng nghiên cứu đưa trí tuệ nhân tạo vào các hệ thống robot vật lý để chúng có thể học hỏi, tương tác với thế giới thực và thực hiện những nhiệm vụ ngày càng phức tạp hơn.

Theo anh, các nghiên cứu về robot tự hành và tự động hóa hiện nay có thể mở ra những cơ hội ứng dụng như thế nào đối với quá trình chuyển đổi số và phát triển công nghiệp công nghệ cao của Việt Nam?

Theo tôi, trong điều kiện của Việt Nam, chúng ta hoàn toàn có thể tạo ra những công trình nghiên cứu về robot và tự động hóa có giá trị quốc tế nhưng vẫn gắn chặt với các bài toán thực tiễn trong nước.

Một hướng rất tiềm năng là xây dựng các bộ dữ liệu (datasets). Điều kiện giao thông, môi trường đô thị và hoạt động sản xuất của Việt Nam có nhiều đặc thù riêng.

Khi xây dựng được các bộ dữ liệu phản ánh đúng những đặc thù đó, các nhà nghiên cứu có thể thử nghiệm các mô hình máy học mới, từ đó xác định khoảng cách về hiệu năng giữa các phương pháp hiện nay và điều kiện thực tế.

Chính những khoảng cách này sẽ là cơ sở để đề xuất các phương pháp mới phù hợp hơn. Bản thân tôi trước đây cũng đã xây dựng một số bộ dữ liệu và phát triển nhiều công trình nghiên cứu dựa trên các nền tảng đó.

Ngoài ra, robot learning và mô phỏng robot cũng là những hướng rất tiềm năng. Về phần cứng, chúng ta có thể còn hạn chế về kinh phí, nhưng các nền tảng mô phỏng robot hiện nay đã rất chân thực và mạnh mẽ.

Các nhà nghiên cứu tại Việt Nam hoàn toàn có thể xây dựng các môi trường mô phỏng phản ánh điều kiện thực tế trong nước, chẳng hạn như giao thông đô thị, hệ thống logistics hay các nhà máy sản xuất. Những môi trường này có thể đóng vai trò như một bản sao số (digital twin) để thử nghiệm, đánh giá và so sánh các thuật toán khác nhau.

Từ nền tảng dữ liệu và các mô hình mô phỏng những tình huống thực tế của Việt Nam, chúng ta có thể phát triển các công nghệ robot và tự động hóa phù hợp với điều kiện trong nước, góp phần thúc đẩy quá trình chuyển đổi số và phát triển công nghiệp công nghệ cao.

Nghị quyết 57-NQ/TW về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia được xem là một trong những định hướng quan trọng cho giai đoạn phát triển mới của đất nước. Anh nhìn nhận ra sao về cơ hội để các trí thức kiều bào tham gia đóng góp vào quá trình này?

Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia mở ra một cơ hội rất lớn cho đội ngũ trí thức, trong đó có các trí thức người Việt ở nước ngoài. Đặc biệt, việc đặt mục tiêu nâng chi cho nghiên cứu và phát triển (R&D) lên mức 2% GDP là một bước đột phá quan trọng.

Theo số liệu của Ngân hàng Thế giới (WB), tỷ lệ này hiện khoảng 2,5% ở Trung Quốc, 3,5% ở Mỹ và 2,1% ở Singapore. Khi thấy mục tiêu 2% được xác định trong Nghị quyết 57, tôi thực sự phấn khởi, bởi điều đó cho thấy Việt Nam đã nhìn nhận nghiên cứu khoa học như một ngành tạo ra giá trị và sức lan tỏa cho nền kinh tế, là động lực quan trọng để đưa đất nước phát triển lên tầm cao mới, chứ không còn chỉ là câu chuyện riêng của giới học thuật.

Tôi kỳ vọng rằng cùng với việc tăng cường đầu tư theo tinh thần của Nghị quyết 57, môi trường nghiên cứu khoa học trong nước sẽ ngày càng sôi động, chuyên nghiệp và có sự kết nối mạnh mẽ hơn với cộng đồng khoa học quốc tế. Đây cũng là điều kiện thuận lợi để các trí thức trẻ kiều bào tham gia đóng góp thông qua hợp tác nghiên cứu, chuyển giao công nghệ, đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao hoặc cùng triển khai các dự án đổi mới sáng tạo.

Là một nhà nghiên cứu người Việt đang làm việc ở nước ngoài, tôi luôn mong muốn có cơ hội đóng góp cho quá trình phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số của đất nước. Tôi rất hoan nghênh các cơ hội hợp tác từ Việt Nam và luôn sẵn sàng chia sẻ kinh nghiệm, kiến thức chuyên môn cũng như tham gia các hoạt động kết nối nghiên cứu.

Vậy từ lĩnh vực chuyên môn, anh có dự định chuyển giao tri thức hay hỗ trợ các nhóm khoa học trẻ tại Việt Nam?

Dự định của tôi là thành lập một nhóm nghiên cứu về các hệ thống robot tự hành và trí tuệ nhân tạo trong robot. Hướng nghiên cứu hiện nay của tôi tập trung vào các hệ thống robot có khả năng học từ dữ liệu nhận thức đã được thu thập trước đó, từ đó cải thiện khả năng ra quyết định và hành động trong môi trường thực tế.

Trong khoảng 6 tháng đến một năm tới, khi tuyển được các nghiên cứu sinh và sinh viên tham gia nghiên cứu, đồng thời nhóm bắt đầu có những kết quả ban đầu, tôi hy vọng sẽ công bố thêm các công trình mới trong lĩnh vực này.

Từ nền tảng đó, tôi mong muốn kết nối và hợp tác với các nhóm nghiên cứu trong nước thông qua các hình thức như đồng hướng dẫn sinh viên, trao đổi học thuật hoặc cùng triển khai những dự án nghiên cứu có quy mô và chiều sâu lớn hơn. Tôi sẵn sàng hỗ trợ các nhóm khoa học trẻ tại Việt Nam trong khả năng của mình.