Triết lý chữa lành từ nghệ thuật vá gốm bằng vàng

Kintsugi (Kim Kế) là nghệ thuật vá gốm bằng vàng của Nhật Bản. Những mảnh gốm vỡ được gắn lại bằng hỗn hợp sơn mài trộn bột vàng hoặc bột bạc. Kiều Mạnh Linh (Hà Nội) đã thực hành Kintsugi từ năm 2024 và thực sự vỡ ra nhiều điều về chữa lành.

Chữa lành cho gốm

Năm 2002, khi đến Osaka (Nhật Bản) du học, Linh vỡ ra nhiều điều trước sự cẩn thận, kiên nhẫn và tỉ mỉ của người bản địa. Những năm tháng học Thạc sĩ tại Kyoto (2006 - 2008), hàng ngày, anh đạp xe qua di tích lịch sử Chùa Vàng (Kinkakuji) và không ngừng trăn trở trước câu hỏi: “Tại sao người ta lại phủ vàng lên cả một ngôi chùa?”.

Anh Kiều Mạnh Linh hướng dẫn học viên thực hành Kintsugi.

Tìm hiểu nhiều loại sách về nghệ thuật làm vàng, anh dần biết đến Kintsugi. “Kintsugi là điểm cuối của hành trình. Câu trả lời không nằm trong công trình dát vàng uy nghi, lộng lẫy, mà trong một nét vàng mỏng, mảnh, dọc theo vết nứt của chiếc bát đã từng bị vỡ và được tái sinh”, Linh chia sẻ.

Kintsugi là một nghệ thuật đòi hỏi sự chính xác và kỷ luật tuyệt đối. Mãi đến năm 2024, anh mới thực sự học cách vá gốm từ vàng. Để tạo ra một sản phẩm Kintsugi hoàn chỉnh, người nghệ nhân phải trải qua một quy trình nghiêm ngặt, đòi hỏi sự tập trung cao độ vào từng chi tiết nhỏ nhất.

Quá trình này khởi đầu bằng việc vệ sinh và chuẩn bị bề mặt cực kỳ kỹ lưỡng, đôi khi phải bọc đồ vật trong khăn trắng và đun sôi suốt 30 phút để loại bỏ hoàn toàn dầu mỡ ngấm sâu trước khi phơi khô từ vài ngày đến cả tuần. Yếu tố then chốt ở bước này là đảm bảo bề mặt phải tuyệt đối sạch để nhựa sơn (urushi) có thể ngấm vào và bám dính tốt nhất.

Những món đồ gốm vỡ tưởng chừng vô giá trị nhưng đã được tái sinh qua bàn tay nghệ nhân.

Tiếp theo là công đoạn gắn kết các mảnh vỡ bằng một hỗn hợp kết dính đặc biệt được tạo ra từ sơn sống trộn với bột gạo nếp theo tỷ lệ 1:1, một phiên bản Kintsugi mang đậm dấu ấn Việt Nam.

Hỗn hợp này phải được trộn liên tục cho đến khi đạt độ dẻo có thể kéo thành “ngọn” đứng vững thì mới đạt chuẩn để quét lên các bề mặt vết vỡ. Sau khi các mảnh được ép chặt và cố định bằng băng dính, vật phẩm sẽ được đặt vào hộp giữ ẩm (muro) để sơn đông cứng tự nhiên trong điều kiện độ ẩm lý tưởng.

Đối với những đường rạn nhỏ, anh sử dụng kỹ thuật nhỏ từng giọt sơn sống pha loãng với dầu thông dọc theo vết nứt để lực hút tự nhiên giúp sơn ngấm sâu vào bên trong, lấp đầy mọi kẽ hở.

Với những vết sứt mẻ không còn mảnh vỡ, anh phải pha chế hỗn hợp sabi-urushi từ nhựa sơn và bột đá mài mịn để trát đầy và tạo hình lại cho món đồ. Sau khi mài nhẵn các vết trám, một lớp sơn lót đen được phủ lên để củng cố kết cấu, tiếp theo là một lớp sơn son nếu định dát vàng nhằm giúp ánh kim trở nên nổi bật hơn.

Khoảnh khắc chuyển hóa cuối cùng chỉ chiếm khoảng 5% công sức, nhưng lại quan trọng nhất, là việc dát vàng lá lên bề mặt. Nghệ nhân phải canh đúng thời điểm khi lớp sơn lót không còn dính tay nhưng vẫn đủ độ bám để gắp từng lá vàng mỏng đặt lên, sau đó dùng cọ lông phẩy nhẹ để đánh bóng đường vàng.

Linh cho biết, tất cả công đoạn vá gốm mất đến 4 tháng. Điều đó dạy chúng ta về sự kiên nhẫn, bởi 95% thời gian thầm lặng trước đó mới chính là nền tảng quyết định sự thành công cho 5% ánh hào quang rực rỡ sau cùng.

“Kintsugi không chỉ đơn thuần là kỹ thuật vá gốm vỡ bằng vàng. Nó rèn luyện triết lý sống: Vết thương không cần che giấu, sẹo không cần tẩy xóa”, Kiều Mạnh Linh chia sẻ.

Điều gốm dạy người

Con đường tự học Kintsugi của Kiều Mạnh Linh không hề dễ dàng. Anh phải đối diện với vô số lần thất bại, làm hỏng nhiều mẻ sơn và phải tháo ra lắp lại các mảnh vỡ bị vênh nhiều lần. Anh từng gặp rắc rối lớn khi quên làm sạch phần sơn thừa, dẫn đến việc phải mất hàng giờ đồng hồ để cẩn thận cậy từng vảy sơn cứng bám trên men gốm mà không làm xước vật phẩm. Từ đó, anh rút ra bài học xương máu: “Không được cẩu thả, không được để bước trước ảnh hưởng đến bước sau”.

Vượt lên kỹ thuật, Kintsugi thay đổi hoàn toàn thế giới quan của Kiều Mạnh Linh. Bài học đầu tiên và lớn nhất mà gốm dạy anh chính là sự kiên nhẫn và khả năng biết chậm lại. Trong một thế giới hối hả, việc ngồi xuống để mài tỉ mỉ từng milimet vết nứt hay chờ đợi sơn khô trong hộp giữ ẩm suốt nhiều tuần là thử thách thực sự đối với sự tĩnh tại của tâm hồn.

Mỗi đường nét vá lên gốm như một lần chính người thực hành Kintsugi được chữa lành.

Sự chậm rãi này không phải là lãng phí thời gian, mà là sự tôn trọng đối với vật dụng và chính khoảnh khắc đang diễn ra. Vết nứt không cần phải biến mất để vật thể trở nên đẹp, chúng chỉ cần được thừa nhận, nhìn thẳng và chăm sóc bằng một lớp sơn trung thực.

Thứ hai, Kintsugi dạy con người cách đối diện với lỗi lầm. Linh thừa nhận anh đã thất bại rất nhiều lần, từ việc trộn sai tỷ lệ hỗn hợp kết dính đến việc quên vệ sinh sơn thừa khiến bề mặt bị sần sùi. Thay vì che giấu hay biện minh, anh nhìn thẳng vào chỗ sai để tháo ra làm lại hoặc chuyển hóa nó. Từ đó, anh nhận ra: “Việc làm sai không phải là kẻ thù. Nó là nguồn thông tin quý báu giúp ta hiểu rõ hơn về bản thân và quy trình cuộc sống”.

Cuối cùng, gốm dạy con người về lòng dũng cảm để chấp nhận khiếm khuyết. Một chiếc bát Kintsugi đẹp hơn phiên bản ban đầu vì nó mang những đường vàng như bằng chứng của quá khứ, của sự hồi sinh sau tan vỡ. Triết lý này giúp giải phóng năng lượng thay vì tiêu tốn nó vào việc duy trì lớp vỏ bọc hoàn hảo giả tạo.

Những câu chuyện từ lớp học Kintsugi của Linh chứng minh sức mạnh chữa lành này. Một học viên tìm thấy sự bình yên sau khi mất người thân, hay một gia đình học được cách trân trọng những điều không hoàn hảo của nhau.

Anh chia sẻ: “Phản ứng của mỗi người trước sự đổ vỡ trên gốm chính là gương phản chiếu cách họ đối diện với sự đổ vỡ trong cuộc sống, Khi ta thừa nhận và chấp nhận những vết nứt của mình, toàn bộ năng lượng đó được giải phóng, và có thể được dồn vào những điều thực sự có ý nghĩa”.

Một chiếc bát Kintsugi đẹp hơn bản gốc vì nó mang theo bằng chứng của sự hồi sinh, cũng như con người trưởng thành hơn sau những va vấp. Anh nói thêm: “Kintsugi khẳng định một chân lý: Vết nứt không phải là sự kết thúc của đồ vật, đó là nơi câu chuyện thực sự của nó bắt đầu”.