Trưng bày di sản bằng nghệ thuật số: Hướng đi tất yếu

Du khách trải nghiệm ứng dụng công nghệ số kết hợp trưng bày tại Bảo tàng Hà Nội. Ảnh: Hoàng Quyên

Nghệ thuật và di sản Việt Nam đang bước vào một giai đoạn chuyển mình mạnh mẽ, từ những không gian lưu trữ tĩnh sang các trải nghiệm sống động, nơi công nghệ giúp “đánh thức” ký ức và kết nối quá khứ với hiện tại. Không chỉ trưng bày tĩnh các tư liệu qua tủ kính với những bảng chú thích khô khan, các nghệ sĩ đương đại đang nỗ lực trên hành trình biến di sản thành một “thực thể sống”.

Tọa đàm vừa rồi là một hành trình nhìn lại những bước đi mang tính bước ngoặt của nghệ thuật số tại Hà Nội. Từ dấu mốc triển lãm danh họa Bùi Xuân Phái năm 2019, nơi công nghệ lần đầu chạm vào hồn cốt phố cổ, sự kiện được kỳ vọng mở ra góc nhìn đa chiều về các xu hướng tương lai như nghệ thuật nhập vai (immersive), trí tuệ nhân tạo (AI) và vai trò của thế hệ nghệ sĩ số mới.

Nhìn lại chặng đường phát triển của nghệ thuật số tại Việt Nam, họa sĩ Phạm Trung Hưng cho biết trước năm 2019, lĩnh vực này chủ yếu dừng lại ở các trải nghiệm thị giác đơn thuần, chưa có sự tương tác sâu và cũng chưa thực sự được coi là một tác phẩm nghệ thuật độc lập. Bước ngoặt chỉ thực sự đến vào đầu năm 2019, xuất phát từ ý tưởng của ông cùng TS Trần Hậu Yên Thế và Ban lãnh đạo Bảo tàng Hà Nội nhằm tìm ra một phương cách mới để tôn vinh danh họa Bùi Xuân Phái nhân kỷ niệm 100 năm ngày sinh của ông - lần đầu tiên ứng dụng công nghệ số ở quy mô đáng kể. Từ những hình ảnh tĩnh, tranh của ông được “hồi sinh” bằng các kỹ thuật trình chiếu, mở ra trải nghiệm thị giác mới mẻ cho công chúng. Theo họa sĩ Phạm Trung Hưng, đó là bước ngoặt để nghệ thuật số vượt khỏi giới hạn, trở thành không gian nhập vai - nơi người xem có thể tương tác với tác phẩm.

Cùng chung quan điểm này, TS Trần Hậu Yên Thế nhấn mạnh vai trò của công nghệ trong việc tạo ra sự hứng khởi cho công chúng. Những sự kiện như Lễ hội Thiết kế sáng tạo Hà Nội đã cho thấy, khi công nghệ được sử dụng đúng cách, di sản không chỉ được bảo tồn mà còn trở thành nguồn cảm hứng mạnh mẽ cho đời sống đương đại.

Họa sĩ, Giám tuyển độc lập Nguyễn Thế Sơn chia sẻ: Hiện nay, chuyển đổi số không còn là lựa chọn mà đã trở thành xu hướng chủ đạo, khi hơn một nửa tác phẩm tại các triển lãm lớn trên thế giới đều mang dấu ấn công nghệ. Trong nghệ thuật đương đại, kỹ thuật số đóng vai trò then chốt để các di sản hiện vật "cất lên tiếng nói" và trở nên sống động hơn bao giờ hết. Tại Việt Nam, sự giao thoa giữa nghệ thuật đa phương tiện và di sản truyền thống đang tạo nên sức hút mạnh mẽ. Minh chứng rõ nét nhất chính là không gian trưng bày trong Lễ hội Thiết kế Sáng tạo 2024, nơi công nghệ đã thực sự đánh thức di sản, thu hút đông đảo người dân và khẳng định hướng đi tất yếu của nghệ thuật số. Theo ông, việc các đơn vị trên thế giới và cả Việt Nam ứng dụng mapping hay trình chiếu đa phương tiện đã trở thành xu hướng phổ biến, giúp “làm sống lại” di sản mà không xâm hại kiến trúc gốc.

Trên cương vị Giám đốc Trung tâm Điều phối Hoạt động Sáng tạo Hà Nội, bà Nguyễn Thị Ngọc Hòa cho biết, trước năm 2019, công nghệ tại Bảo tàng Hà Nội chủ yếu dừng lại ở các thiết bị trình chiếu cơ bản như màn hình hay TV. Tuy nhiên, bằng việc chủ động bắt nhịp với xu thế hiện đại, Bảo tàng đã từng bước chuyển mình từ một không gian triển lãm tĩnh truyền thống sang mô hình trưng bày tích hợp công nghệ số. Sự thay đổi này không chỉ giúp tối ưu hóa chi phí bảo quản so với việc sử dụng hiện vật gốc, mà quan trọng hơn, đã tạo ra một ngôn ngữ trưng bày mới đầy sức hút, đáp ứng đúng thị hiếu và sự quan tâm ngày càng lớn của công chúng.

Vừa rồi, các trao đổi tại tọa đàm cũng làm rõ cơ hội và thách thức trong số hóa di sản tại Việt Nam, từ thực tiễn đến định hướng dài hạn. Đặc biệt, khái niệm “bảo tàng không biên giới” được nhấn mạnh như một xu hướng tất yếu, giúp di sản vượt qua giới hạn không gian và lan tỏa mạnh mẽ trong đời sống đương đại. Đại diện Bảo tàng Hà Nội chia sẻ hành trình chuyển đổi: từ không gian lưu trữ tĩnh sang mô hình trưng bày linh hoạt – sống động – tương tác cao, đưa nghệ thuật và di sản đến gần hơn với công chúng.

"Hành trình từ lưu trữ tĩnh đến hệ sinh thái sáng tạo: Bước tiến mới của nghệ thuật số và di sản tại Việt Nam" đã mở ra những góc nhìn đa chiều về lộ trình phát triển của nghệ thuật số tại Thủ đô. Không chỉ dừng lại ở việc bảo tồn, sự kiện còn gợi mở những xu hướng tương lai đầy hứa hẹn như immersive, ứng dụng AI và sự lên ngôi của các nghệ sĩ số.

Hơn thế, đây chính là những bước đi chiến lược để Hà Nội xây dựng một hệ sinh thái văn hóa số - nơi số hóa không phải là thay thế truyền thống, mà là tìm cho di sản một phương thức tồn tại mới.

Tọa đàm diễn ra trong bối cảnh Chính phủ vừa ban hành Quyết định số 611/QĐ-TTg ngày 4/4/2026 về phê duyệt Đề án “Chuyển đổi số trong lĩnh vực văn hóa đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045”. Đây được xem là động lực quan trọng để các thiết chế văn hóa, đặc biệt là bảo tàng và các trường nghệ thuật, thay đổi tư duy tiếp cận công chúng.