Trung Quốc không thể chặn đà giảm dân số

Người già trong công viên ở thành phố Phụ Dương, tỉnh An Huy, Trung Quốc. Ảnh: CFP

Số liệu chính thức vừa công bố cho thấy, năm 2025 tại Trung Quốc có 7,92 triệu trẻ mới sinh ra, giảm so với mức 9,54 triệu trẻ sinh năm 2024, một mức giảm đến 17%. Trong khi đó số người chết trong năm 2025 là 11,31 triệu - tính ra dân số Trung Quốc năm vừa rồi giảm đến 3,39 triệu người. Đây là năm thứ 4 dân số Trung Quốc giảm.

Trước đây, trong nhiều năm liên tục Trung Quốc chiếm danh hiệu nước đông dân nhất thế giới, nhưng đến năm 2023 để Ấn Độ giành mất danh hiệu này. Năm 2025, dân số Trung Quốc ở mức 1,404 tỉ người còn dân số Ấn Độ là 1,46 tỉ người. Lần gần đây nhất chính quyền Trung Quốc công bố tỷ suất sinh của nước này là vào năm 2020 ở mức 1,3. Hiện nay nhiều người ước đoán tỷ suất sinh Trung Quốc giảm còn 1 - một mức rất thấp so với mức sinh thay thế là 2,1 để duy trì dân số ổn định.

Dân số giảm sẽ gây nhiều hệ lụy, nhất là với một nước đông dân như Trung Quốc. Thiếu người lao động cho nền kinh tế sẽ gây khó khăn cho việc chăm sóc người lớn tuổi, ngày đang trở nên đông hơn. Chính vì thế chính quyền Trung Quốc đã đưa ra nhiều chính sách nhằm làm tăng mức sinh. Mới đây nhất là từ đầu năm nay sẽ đánh thuế giá trị gia tăng 13% lên thuốc ngừa thai và bao cao su nhằm hạn chế việc sử dụng chúng.

Tuy nhiên, nhiều người cho rằng việc tăng giá như thế không có nhiều tác dụng. Tờ New York Times phỏng vấn Jonathan Zhu, 28 tuổi, và được anh này cho biết giá tăng không làm anh thay đổi thói quen sử dụng biện pháp ngừa thai vì lý do tài chính. Nhiều người nói đùa giá bao cao su có cao hơn cũng không bằng chi phí nuôi nấng một đứa trẻ.

Các biện pháp truyền thống hơn như tặng tiền hay hỗ trợ mua nhà cho các cặp vợ chồng sinh con cũng không làm dịch chuyển mức sinh như mong muốn. Wang Feng, giáo sư xã hội học Trường Đại học California, Irvine nói: “Bằng chứng thực nghiệm từ các nước cho thấy các khích lệ bằng tiền hầu như không có tác dụng nâng suất sinh”. Trung Quốc cũng giảm thuế cho nhà nuôi trẻ, trường mẫu giáo và những người làm nghề mai mối.

Hiện nay chi phí nuôi con với các cặp vợ chồng trẻ chiếm một tỷ trọng lớn trong chi tiêu làm nhiều người chưa muốn sinh con, đặc biệt khi nền kinh tế đang khó khăn, khủng hoảng địa ốc làm nhiều người chao đảo. Ngoài ra, tỷ lệ thất nghiệp ở giới trẻ Trung Quốc rất cao, nhiều người tốt nghiệp đại học không xin được việc làm, phải quay về sống chung với bố mẹ. Chuyện lập gia đình, sinh con với họ là xa vời.

Một bên là các vấn đề nan giải mang tính lâu dài như thiếu nhà ở, khó kiếm việc làm ổn định, khó có thu nhập tốt, chi phí nuôi con đắt đỏ; bên kia là các biện pháp ngắn hạn, tác dụng không đáng kể nên khó lòng tạo ra các chính sách đảo ngược tình hình dân số giảm.

Hiện tượng dân số giảm xuất hiện nhanh hơn dự kiến của mọi người. Trung Quốc lường trước việc này nên nới lỏng chính sách mỗi gia đình chỉ sinh một con từ cách đây cả thập niên, rồi đến năm 2021 cho phép các gia đình có ba con. Thế nhưng họ vẫn không có đủ thời gian để sửa đổi chính sách hưu trí và chăm sóc sức khỏe để lường trước đà giảm dân số như hiện nay.

Trung Quốc có tuổi nghỉ hưu vào loại sớm nhất thế giới, trong khi số người từ 60 tuổi trở lên dự kiến tăng nhanh và có thể đạt mức 400 triệu người vào năm 2035 - sẽ là một gánh nặng lớn cho quỹ an sinh xã hội. Con số đó hiện nay là 323 triệu người trên 60 tuổi, chiếm 23% dân số. Năm ngoái Trung Quốc lần đầu tiên nâng tuổi về hưu kể từ năm 1950 và có kế hoạch nâng dần lên 63 tuổi cho nam và 58 tuổi cho nữ (55 tuổi cho nữ làm ở nhà máy) vào năm 2040.

Hiện nay nhiều người quay sang làm nghề mai mối, một phần do chính quyền đưa ra những biện pháp giảm thuế cho nghề mai mối, thậm chí có thưởng cho nơi nào ghép đôi thành công. New York Times hỏi chuyện Jia Dan, 46 tuổi, một người làm nghề này. Anh tổ chức các buổi mai mối như một nghề tay trái vào năm 2012, nhưng sau đó nhờ các dịp này mà anh đã gặp người vợ tương lai. Các buổi mai mối thành công thúc đẩy anh biến nó thành nghề chính từ năm 2018. Anh cho biết thường nam giới sẽ quay lại cho lần hẹn khác còn nữ giới chỉ dự một lần rồi thôi. Jia Dan nhận xét hầu hết mọi người không muốn lập gia đình; họ chỉ muốn tìm bạn cho bớt cô đơn.

Nguyễn Vũ