Trung Quốc mạnh tay dẹp loạn 'thầy dạy làm giàu' online

Trong lúc cơn sốt trí tuệ nhân tạo (AI) đang lan rộng toàn cầu, thị trường chứng khoán Trung Quốc những tháng đầu năm 2026 bỗng chốc trở thành một "chảo lửa" sôi sục với hàng triệu tài khoản mới được mở ra. Tuy nhiên, đằng sau những con số tăng trưởng ấn tượng của các mã cổ phiếu công nghệ là một thực tế đáng lo ngại: sự lộng hành của các KOLs tài chính, những người có ảnh hưởng trên mạng xã hội đang lợi dụng sự thiếu hiểu biết của nhà đầu tư nhỏ lẻ để trục lợi.

Trước tình hình này, Bắc Kinh đã quyết định ra tay chấn chỉnh, phát đi tín hiệu mạnh mẽ về việc kiểm soát sự hung hăng của hoạt động tiếp thị đầu tư trực tuyến. Động thái này đặt chính quyền vào một thế khó: làm thế nào để "thuần hóa" một thị trường đang tăng nóng mà không dập tắt ngọn lửa nhiệt huyết của nhà đầu tư, nhất là khi niềm tin vào các đột phá công nghệ lại chính là thứ mà chính phủ đang ra sức vun đắp để hiện thực hóa tham vọng cường quốc công nghệ của mình.

Khi "chuyên gia mạng" trở thành những kẻ thao túng đại tài

Sự việc bắt đầu vỡ lở vào cuối tháng 1 vừa qua khi Ủy ban Điều tiết Chứng khoán Trung Quốc (CSRC) bất ngờ giáng đòn trừng phạt lên một công ty quản lý quỹ, được truyền thông gọi tắt là "Quỹ D". Tội danh của họ không phải là gian lận báo cáo tài chính hay tham ô, mà là một hành vi tinh vi hơn nhiều: thuê các KOLs (những người có sức ảnh hưởng) không có chứng chỉ hành nghề để quảng bá sản phẩm.

Theo các tài liệu được công bố, Quỹ D đã bất chấp các quy định tuân thủ chuyên nghiệp, chạy theo tăng trưởng ngắn hạn bằng cách dụ dỗ những nhà đầu tư có khẩu vị rủi ro thấp mua vào các sản phẩm đầy rẫy nguy hiểm. Đây là một chiêu bài quen thuộc: đánh vào lòng tham và sự sợ hãi bị bỏ lỡ (FOMO) của đám đông để "lùa gà".

Trung Quốc đã đóng băng các hoạt động của "thầy dạy làm giàu" online

Nhưng Quỹ D chỉ là phần nổi của tảng băng chìm. Trước đó, CSRC đã mạnh tay xử phạt Jin Yongrong, một "thánh chứng khoán" nổi tiếng trên mạng xã hội, cấm nhân vật này tham gia thị trường trong ba năm. Jin bị cáo buộc đã bỏ túi bất chính hơn 41 triệu nhân dân tệ (khoảng 5,7 triệu USD) bằng thủ đoạn "hô mưa gọi gió": dùng sức ảnh hưởng của mình để phím hàng, đẩy giá cổ phiếu lên cao rồi âm thầm bán tháo.

Ngay lập tức, Snowball Finance – mạng xã hội tài chính lớn nhất Trung Quốc – đã khóa vĩnh viễn tài khoản của Jin cùng hơn 20 "đồng nghiệp" khác. Những hành động quyết liệt này cho thấy Bắc Kinh đang thực sự lo ngại về sự biến động thái quá của thị trường, nơi mà hơn 80% khối lượng giao dịch hàng ngày đến từ các nhà đầu tư nhỏ lẻ dễ bị tổn thương và dẫn dắt.

Không chỉ cổ phiếu, cơn điên loạn còn lan sang cả thị trường hàng hóa. Các hướng dẫn online lan truyền chóng mặt về việc "kiếm tiền nhanh" từ các quỹ đầu tư vào bạc tương lai đã khiến giá chứng chỉ quỹ này tăng gấp đôi trong tháng 1, vượt xa giá trị thực của bạc.

Tình hình nghiêm trọng đến mức UBS SDIC Fund Management phải ngừng nhận đăng ký mới để bảo vệ quyền lợi của người nắm giữ chứng chỉ quỹ, còn sàn giao dịch Thâm Quyến phải đình chỉ giao dịch của những tài khoản có dấu hiệu bất thường. Hệ quả là khi bong bóng vỡ, giá chứng chỉ quỹ đã giảm sàn 10% trong 5 ngày liên tiếp, để lại những khoản lỗ nặng nề cho những người đến sau.

Cơn say công nghệ và dòng tiền "không biết đi đâu về đâu"

Sự bùng nổ của các "thầy dạy làm giàu" online không phải tự nhiên mà có, nó được nuôi dưỡng bởi một bối cảnh kinh tế vĩ mô đầy nghịch lý tại Trung Quốc. Trong tháng 1, dữ liệu từ Wind cho thấy có tới 4,91 triệu tài khoản chứng khoán mới được mở, mức tăng hằng tháng cao nhất kể từ tháng 10 năm 2024. Dòng tiền cuồn cuộn đổ vào thị trường, nhưng thay vì chảy vào các mã blue-chip an toàn, nó lại ồ ạt tấn công vào các cổ phiếu công nghệ ít tên tuổi gắn mác AI, bán dẫn hay hàng không vũ trụ thương mại.

Chỉ số CSI 300 – thước đo của các cổ phiếu vốn hóa lớn – chỉ tăng khiêm tốn 0.7% từ đầu năm. Trái lại, chỉ số CSI 500 đại diện cho nhóm cổ phiếu vừa và nhỏ lại tăng vọt 11.2%, và chỉ số STAR 50 tập trung vào công nghệ tại Thượng Hải cũng tăng 10.5%. Những cái tên như Wuxi Autowell Technology (thiết bị công nghiệp) đã tăng hơn 120%, trong khi Puya Semiconductor (chip) và Focuslight Technologies (linh kiện pin mặt trời) đều tăng gấp đôi giá trị.

Sự tăng trưởng phi mã này, theo nhận định của một chuyên gia phân tích từ công ty chứng khoán quốc tế, không hoàn toàn phản ánh sức khỏe nội tại của doanh nghiệp. Nó là hệ quả của việc dòng vốn đang "bí đường": lợi suất trái phiếu chính phủ quá thấp, thị trường bất động sản đóng băng và sụt giảm, khiến chứng khoán trở thành kênh đầu tư khả dĩ duy nhất.

Chính phủ Trung Quốc, ở một khía cạnh nào đó, cũng đóng vai trò kiến tạo nên cơn sốt này. Với mục tiêu đạt được sự tự chủ về khoa học và công nghệ, Bắc Kinh đã nới lỏng các quy định niêm yết cho các ngành công nghiệp chiến lược. Trường hợp của startup chip Moore Threads là ví dụ điển hình: được "bật đèn xanh" qua quy trình sàng lọc nhanh chóng, cổ phiếu của công ty này đã tăng gấp 5 lần ngay trong ngày đầu ra mắt vào tháng 12.

Các tỉnh thành trên khắp cả nước cũng đua nhau cam kết hỗ trợ các ngành công nghiệp mới nổi như kinh tế tầm thấp, vật liệu mới trong kế hoạch 5 năm tới. Những chính sách vĩ mô này như liều doping bơm vào thị trường, tạo ra một sự kỳ vọng khổng lồ rằng "cứ mua cổ phiếu công nghệ là thắng", bất chấp rủi ro.

Các KOLs tại Trung Quốc biến sàn chứng khoán thành nơi đầu tư điên cuồng

Đi trên dây: Bài toán kiểm soát rủi ro giữa tham vọng vĩ đại

Đứng trước con sóng dữ do chính mình một phần tạo ra, các nhà quản lý Trung Quốc đang phải thực hiện một màn "đi trên dây" đầy mạo hiểm. Một mặt, họ cần thị trường chứng khoán sôi động để huy động vốn cho các công ty công nghệ, phục vụ mục tiêu quốc gia. Mặt khác, họ không thể để thị trường biến thành sới bạc, nơi sự biến động có thể phá hủy niềm tin của nhà đầu tư dài hạn và gây bất ổn xã hội.

Trong hội nghị công tác tháng 1, Chủ tịch CSRC Wu Qing đã nhấn mạnh nhiệm vụ trọng tâm là "kiên quyết ngăn chặn biến động thị trường mạnh" và trấn áp đầu cơ quá mức. Jason Lui, giám đốc chiến lược tại BNP Paribas, nhận định: "Chính phủ Trung Quốc muốn độ biến động thấp để khuyến khích đầu tư dài hạn. Có một định kiến rằng thị trường Trung Quốc luôn trải qua các chu kỳ bùng nổ rồi sụp đổ và sự biến động cao sẽ thu hút nhà đầu tư vào sai thời điểm".

Để hạ nhiệt, các sàn giao dịch Thượng Hải, Thâm Quyến và Bắc Kinh tháng trước đã đồng loạt nâng tỷ lệ ký quỹ (margin) từ 80% lên 100%, buộc nhà đầu tư phải bỏ nhiều vốn tự có hơn nếu muốn vay tiền chơi chứng khoán. Thậm chí, các quỹ ETF được cho là có sự hậu thuẫn của "đội tuyển quốc gia" (các quỹ đầu tư nhà nước) cũng ghi nhận dòng tiền rút ra lớn, một tín hiệu cho thấy Bắc Kinh muốn rút củi đáy nồi, không để thị trường quá nóng.

Thử thách thực sự sẽ đến ngay sau kỳ nghỉ Tết Nguyên đán, khi thị trường mở cửa trở lại vào ngày 24.2. Áp lực sẽ càng gia tăng khi hàng loạt công ty dự kiến trình diễn robot hình người trên chương trình Gala Tết của đài CCTV và các nhà phát triển AI như DeepSeek cũng rục rịch tung ra các mô hình thế hệ mới. Những sự kiện này chắc chắn sẽ tiếp tục thổi bùng ngọn lửa kỳ vọng.

Liệu các biện pháp hành chính cứng rắn của Bắc Kinh có đủ sức giữ cho "con ngựa bất kham" thị trường đi đúng hướng, hay nó sẽ lại lồng lên và hất văng những nhà đầu tư nhỏ lẻ xuống vực thẳm? Câu trả lời vẫn còn ở phía trước, nhưng rõ ràng, kỷ nguyên đầu tư theo kiểu "nghe lời thầy phán" tại Trung Quốc đang dần đi đến hồi kết, nhường chỗ cho một sự kiểm soát chặt chẽ và kỷ luật hơn.

Bùi Tú