Trung Quốc muốn thắt chặt kiểm soát xuất khẩu công nghệ AI, điện mặt trời

Ảnh minh họa - Ảnh: China Daily.

Trung Quốc đề xuất áp các biện pháp kiểm soát xuất khẩu đối với 23 công nghệ trí tuệ nhân tạo (AI), bao gồm các công nghệ liên quan đến mô hình, tác nhân (agent) và cụm máy tính. Cùng với đó, nước này cũng đề xuất áp kiểm soát xuất khẩu đối với 12 loại công nghệ được sử dụng trong sản xuất thiết bị năng lượng mặt trời.

Đây là động thái mới nhất của Trung Quốc nhằm hạn chế chuyển giao các công nghệ mà nước này coi là thiết yếu đối với an ninh quốc gia và trong cuộc cạnh tranh địa chính trị với Washington.

Trong một tuyên bố được đưa ra vào hôm thứ Sáu (16/10), Bộ Thương mại Trung Quốc cho biết các đề xuất về hạn chế xuất khẩu AI bao gồm việc triển khai ở nước ngoài các mô hình AI chứa công nghệ bị hạn chế, nhưng không áp dụng đối với quyền truy cập thông qua giao diện lập trình ứng dụng (API), trang web, ứng dụng di động và các nền tảng phần mềm dưới dạng dịch vụ (SaaS).

Sự phân biệt này có thể vừa cho phép các nhà phát triển AI Trung Quốc, chẳng hạn như DeepSeek và Alibaba, tiếp tục mở rộng hoạt động ra quốc tế, vừa giúp Bắc Kinh tăng cường giám sát việc chuyển giao các công nghệ AI nhạy cảm ra nước ngoài.

Kể từ khi mô hình R1 của DeepSeek xuất hiện vào đầu năm ngoái, các mô hình AI của Trung Quốc đã dần chiếm ưu thế ở thị trường nước ngoài nhờ mức giá thấp hơn và năng lực ngày càng cải thiện. Điều này đặt ra thách thức lớn hơn cho Bắc Kinh trong việc quyết định mức độ kiểm soát chặt chẽ đối với lĩnh vực này.

Hồi tháng 7, hãng tin Reuters đưa tin rằng các cơ quan chức năng Trung Quốc đã thảo luận với những tập đoàn công nghệ lớn, bao gồm Alibaba, ByteDance và Z.A, về khả năng hạn chế quyền truy cập từ nước ngoài đối với các mô hình AI tiên tiến nhất của Trung Quốc, kể cả những mô hình chưa được công bố.

Năng lực của các mô hình AI tiên phong như Mythos của Anthropic đã cho thấy tiềm năng của AI trong việc thúc đẩy các cuộc tấn công mạng. Thực tế này khiến Bắc Kinh lo ngại và thúc đẩy các công ty Trung Quốc nỗ lực phát triển các phiên bản AI của riêng mình.

Cho đến nay, các biện pháp kiểm soát xuất khẩu của Mỹ nhằm hạn chế quyền tiếp cận của Trung Quốc với các loại chip AI tiên tiến của Mỹ vẫn giúp các công ty Mỹ như Anthropic và OpenAI duy trì vị thế dẫn đầu. Tuy nhiên, các đối thủ Trung Quốc đang tìm cách vượt qua những rào cản này để thu hẹp khoảng cách.

Trong khi đều nỗ lực giành vị trí dẫn đầu về AI, Mỹ và Trung Quốc cũng đang thực hiện một số nỗ lực song phương nhằm giải quyết các rủi ro mang tính sống còn do công nghệ này gây ra. Hai cường quốc đã nhất trí duy trì sự kiểm soát của con người đối với các quyết định liên quan đến vũ khí hạt nhân, đồng thời thiết lập một kênh đối thoại và liên lạc về các sự cố liên quan đến AI tiên tiến vào tháng trước.

Tuyên bố của Bộ Thương mại Trung Quốc cho biết biện pháp kiểm soát này một phần nhằm ngăn chặn việc lạm dụng công nghệ AI, bao gồm các hệ thống có khả năng tự động tạo ra và sửa đổi phần mềm độc hại, vốn có thể đe dọa cơ sở hạ tầng trọng yếu và an ninh quốc gia. Theo đó, hầu hết các AI vẫn sẽ được tự do xuất khẩu, quy trình cấp phép đối với các công nghệ mã nguồn mở sẽ được đơn giản hóa, đồng thời các công ty Trung Quốc cũng được phép vận hành các trung tâm điện toán riêng ở nước ngoài. Các công nghệ vốn đã nằm trong phạm vi công cộng - thông qua các bản phát hành mã nguồn mở hoặc các bài nghiên cứu học thuật - sẽ không nằm trong diện kiểm soát theo đề xuất này.

Cũng trong tuyên bố vào ngày 16/10, Bộ Thương mại Trung Quốc cho biết cơ quan này đề xuất bổ sung các công nghệ điện mặt trời vào danh mục kiểm soát xuất khẩu, nhấn mạnh rằng cần tăng cường giám sát vì các công nghệ năng lượng mặt trời ngày càng được sử dụng trong những lĩnh vực nhạy cảm như hàng không vũ trụ và quốc phòng.

Theo thông tin từ Reuters vào tháng 4 năm nay, các quan chức Trung Quốc đã có những cuộc thảo luận sơ bộ với các nhà sản xuất về khả năng hạn chế các công nghệ tiên tiến dùng để chế tạo tấm pin năng lượng mặt trời. Động thái này có thể gây ảnh hưởng đến kế hoạch mở rộng sản xuất tại Mỹ của các công ty như Tesla.

Reuters cũng đưa tin rằng Bắc Kinh đã hạn chế xuất khẩu công nghệ sản xuất năng lượng mặt trời sang Ấn Độ. Các nhà phân tích cho rằng Trung Quốc đang tìm cách duy trì vị thế thống trị của mình trong bối cảnh Ấn Độ nỗ lực xây dựng năng lực sản xuất trong nước nhằm giảm bớt sự phụ thuộc vào Trung Quốc.

Trung Quốc dự kiến sẽ cấm xuất khẩu một số công nghệ, bao gồm công nghệ sản xuất các loại tấm wafer mỏng, pin mặt trời perovskite và pin mặt trời đa lớp, cũng như công nghệ sản xuất polysilicon quy mô lớn bằng phương pháp tầng sôi.

Ngoài ra, Trung Quốc cũng sẽ áp đặt các hạn chế nhưng không cấm hoàn toàn đối với việc xuất khẩu các công nghệ sản xuất pin mặt trời tiên tiến, bao gồm các công nghệ TOPCon, HJT và XBC.

Các đề xuất về hạn chế xuất khẩu nói trên là một phần trong đợt điều chỉnh toàn diện hơn đối với danh mục xuất khẩu công nghệ của Trung Quốc, bao gồm 40 loại công nghệ thuộc các lĩnh vực AI, công nghệ sinh học và năng lượng mặt trời. Bộ Thương mại Trung Quốc nói rằng các hạn chế xuất khẩu nhằm mục đích "phòng ngừa rủi ro công nghệ bị mất kiểm soát hoặc phổ biến không đúng cách, đồng thời vẫn bảo đảm các hoạt động trao đổi và hợp tác quốc tế bình thường trong lĩnh vực khoa học và công nghệ".

Ngoài ra, các đề xuất này còn bao gồm quy định cấm chuyển giao quyền sở hữu trí tuệ đối với một số liệu pháp tế bào và gen tiên tiến, cũng như các công nghệ liên quan đến RNA can thiệp nhỏ (siRNA).

Kể từ ngày 16/10, các nhà xuất khẩu Trung Quốc bắt buộc phải đăng ký một số hoạt động chuyển giao công nghệ ra nước ngoài, trong thời gian chờ đợi các quy định cuối cùng được ban hành sau khi quá trình tham vấn công chúng về các đề xuất này kết thúc vào ngày 15/11.