Trung - Triều nỗ lực làm mới liên minh cũ trong bối cảnh địa chính trị mới

Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình đã có chuyến thăm hiếm hoi hai ngày tới Bình Nhưỡng ( 8 và 9/6) để hội đàm với nhà lãnh đạo Triều Tiên Kim Jong-un. Ảnh: AP.

Khi Triều Tiên tăng cường hợp tác với Nga, còn Mỹ thúc đẩy các liên minh an ninh tại khu vực, việc Trung Quốc và Triều Tiên tái khẳng định quan hệ hữu nghị, mở rộng hợp tác chính trị, kinh tế và văn hóa cho thấy nỗ lực của Bắc Kinh nhằm củng cố ảnh hưởng đối với đồng minh lâu năm, đồng thời khẳng định vai trò trung tâm trong các vấn đề an ninh Đông Bắc Á.

Nhìn bề ngoài, chuyến thăm được tổ chức nhân dịp kỷ niệm 65 năm Hiệp ước Hữu nghị, Hợp tác và Tương trợ Trung Quốc - Triều Tiên. Tuy nhiên, đằng sau những nghi thức ngoại giao trọng thể là hàng loạt tính toán chiến lược của cả Bắc Kinh và Bình Nhưỡng trong một bối cảnh địa chính trị mới.

Khôi phục sức sống cho liên minh truyền thống

Những hình ảnh được công bố cho thấy ông Tập Cận Bình nhận được sự đón tiếp đặc biệt tại Bình Nhưỡng. Nhà lãnh đạo Triều Tiên Kim Jong-un trực tiếp ra sân bay đón khách, dành cho ông Tập nghi thức chào mừng cấp nhà nước với 21 phát đại bác, lễ duyệt đội danh dự và hàng nghìn người dân tham gia chào đón tại Quảng trường Kim Nhật Thành.

Trong các cuộc hội đàm, hai nhà lãnh đạo liên tục nhấn mạnh tình hữu nghị truyền thống giữa hai nước. Ông Kim gọi quan hệ với Trung Quốc là “công việc chiến lược quan trọng nhất và ưu tiên hàng đầu”, trong khi ông Tập khẳng định Bắc Kinh sẽ tiếp tục ủng hộ Triều Tiên “bất kể tình hình quốc tế thay đổi như thế nào”.

Thông điệp này cho thấy cả hai bên đều muốn phát đi tín hiệu rằng quan hệ Trung Quốc - Triều Tiên vẫn là một trụ cột quan trọng trong cấu trúc an ninh Đông Bắc Á.

Đối với Trung Quốc, chuyến thăm diễn ra vào thời điểm Bắc Kinh ngày càng lo ngại trước việc Mỹ mở rộng hợp tác quân sự với Hàn Quốc và Nhật Bản. Trong những năm gần đây, Washington liên tục thúc đẩy các cơ chế hợp tác ba bên Mỹ - Nhật Bản - Hàn Quốc, đồng thời tăng cường hiện diện quân sự trong khu vực.

Theo ông Kang Jun-young, giáo sư nghiên cứu Trung Quốc tại Đại học Ngoại ngữ Hankuk (Hàn Quốc), việc ông Tập đề cập đến tăng cường hợp tác quân sự với Triều Tiên trong chuyến thăm là tín hiệu cho thấy Bắc Kinh muốn chứng minh với Washington rằng họ vẫn đang “nắm chắc một đồng minh quân sự quan trọng”, đồng thời gửi thông điệp tới Moscow về việc không nên để quan hệ Nga - Triều Tiên phát triển quá xa khỏi quỹ đạo ảnh hưởng của Trung Quốc.

Thực tế, sự hiện diện của Bộ trưởng Quốc phòng Trung Quốc Đổng Quân trong đoàn tháp tùng ông Tập được xem là một dấu hiệu đáng chú ý. Đây là lần đầu tiên kể từ năm 1992 một bộ trưởng quốc phòng Trung Quốc tham gia chuyến công du Triều Tiên của nguyên thủ nước này.

Theo giới phân tích, điều đó cho thấy Bắc Kinh không chỉ muốn khôi phục quan hệ chính trị và kinh tế với Bình Nhưỡng mà còn muốn củng cố vị thế chiến lược của mình trên bán đảo Triều Tiên.

Bình Nhưỡng giành được thắng lợi ngoại giao

Nếu Trung Quốc muốn tái khẳng định ảnh hưởng thì Triều Tiên cũng thu được những lợi ích đáng kể từ chuyến thăm này. Bà Jenny Town, Giám đốc Chương trình Triều Tiên thuộc Trung tâm Stimson (Mỹ), nhận định rằng ông Kim Jong-un từ lâu đã cố gắng xây dựng hình ảnh Triều Tiên như một nhân tố quan trọng trong quá trình tái định hình trật tự quốc tế. Theo bà, việc ông Tập lựa chọn Bình Nhưỡng là điểm đến nước ngoài đầu tiên trong năm 2026, đồng thời không đưa vấn đề hạt nhân vào chương trình nghị sự công khai, là “một chiến thắng lớn đối với ông Kim”.

Trong những năm gần đây, nhà lãnh đạo Triều Tiên liên tục tìm cách nâng cao vị thế quốc tế của đất nước thông qua việc mở rộng quan hệ với Nga và duy trì đối thoại với các cường quốc khác.

Chuyến thăm của ông Tập giúp củng cố luận điểm của Bình Nhưỡng rằng Triều Tiên không còn là một quốc gia bị cô lập mà đã trở thành một chủ thể có vai trò trong các tính toán chiến lược của những nước lớn.

Bên cạnh lợi ích về chính trị, Bình Nhưỡng cũng kỳ vọng nhận được những lợi ích kinh tế thiết thực. Hai bên đã nhất trí thúc đẩy hợp tác trong các lĩnh vực thương mại, nông nghiệp, xây dựng và công nghệ. Việc khôi phục hoàn toàn các tuyến đường sắt và hàng không quốc tế giữa hai nước sau đại dịch COVID-19 được đánh giá sẽ tạo động lực mới cho thương mại song phương. Điều này đặc biệt quan trọng đối với Triều Tiên bởi dù quan hệ với Nga phát triển nhanh chóng, Trung Quốc vẫn là đối tác kinh tế lớn nhất và là nguồn cung cấp hàng hóa chủ yếu của Bình Nhưỡng.

Vấn đề hạt nhân: Điều không được nhắc đến nhưng lại mang nhiều ý nghĩa nhất

Trong toàn bộ các tuyên bố chính thức sau hội đàm Thượng đỉnh Trung Quốc - Triều Tiên, không có nội dung nào nhắc tới phi hạt nhân hóa Bán đảo Triều Tiên. Ảnh: AP.

Điểm gây chú ý lớn nhất đối với giới quan sát quốc tế không phải là những gì được nói ra, mà là những gì không được đề cập. Trong toàn bộ các tuyên bố chính thức sau hội đàm, không có nội dung nào nhắc tới phi hạt nhân hóa Bán đảo Triều Tiên.

Đây là sự thay đổi đáng kể so với các năm trước. Trong chuyến thăm năm 2019, ông Tập từng nhấn mạnh vai trò của Trung Quốc trong việc thúc đẩy tiến trình phi hạt nhân hóa. Tuy nhiên, lần này nội dung đó hoàn toàn vắng bóng. Sự thay đổi này phản ánh thực tế rằng môi trường chiến lược đã khác trước rất nhiều.

Theo ông Jeremy Chan, chuyên gia về Trung Quốc và Đông Bắc Á thuộc Eurasia Group, đây là dấu hiệu cho thấy Bắc Kinh đang có cách tiếp cận mới. Ông nhận định: “Trung Quốc rõ ràng đã bước tiếp khỏi vấn đề này và trên thực tế đang ngầm chấp nhận Triều Tiên là một quốc gia hạt nhân. Điều đó có thể giúp Bắc Kinh đứng ngang hàng với Nga trong cách nhìn của Bình Nhưỡng”.

Trước chuyến thăm của ông Tập, Triều Tiên đã công bố một cơ sở sản xuất vật liệu hạt nhân mới. Nhà lãnh đạo Kim Jong-un tuyên bố sẽ mở rộng kho vũ khí hạt nhân với tốc độ “cấp số nhân”, trong khi bà Kim Yo-jong - em gái nhà lãnh đạo Triều Tiên khẳng định vị thế quốc gia hạt nhân của nước này là “không thể đảo ngược”.

Việc Trung Quốc không phản ứng công khai trước những tuyên bố này được coi là một tín hiệu đáng chú ý. Bắc Kinh dường như không muốn biến vấn đề hạt nhân thành trở ngại đối với việc cải thiện quan hệ song phương, dù về mặt chính thức vẫn duy trì lập trường ủng hộ phi hạt nhân hóa.

Cân bằng giữa Nga và Trung Quốc

Quan hệ giữa Chủ tịch Triều Tiên Kim Jong-un và Tổng thống Nga Vladimir Putin ngày càng sâu sắc. Ảnh: koreaherald.

Một trong những động lực quan trọng nhất thúc đẩy chuyến thăm của ông Tập là sự phát triển nhanh chóng của quan hệ Nga - Triều Tiên.

Thực tế cho thấy quan hệ Nga - Triều Tiên hiện đang ở mức phát triển chưa từng có kể từ sau Chiến tranh Lạnh. Hợp tác quân sự giữa hai nước đã được thúc đẩy mạnh mẽ, đặc biệt sau khi hai bên ký hiệp ước phòng thủ chung năm 2024. Moscow đã trở thành nguồn hỗ trợ quan trọng đối với Bình Nhưỡng cả về kinh tế lẫn công nghệ quân sự.

Ông Sydney Seiler, cựu quan chức tình báo Mỹ phụ trách hồ sơ Triều Tiên, cho rằng thông điệp của Bắc Kinh là Bình Nhưỡng không nên lơ là quan hệ với Trung Quốc. Theo ông, Trung Quốc muốn nhắc nhở Triều Tiên rằng Bắc Kinh vẫn là đối tác chiến lược không thể thay thế.

Tuy nhiên, giới phân tích cũng cho rằng ông Kim Jong-un sẽ không nghiêng hẳn về phía Nga hay Trung Quốc. Ông Cho Han-bum, chuyên gia thuộc Viện Thống nhất Quốc gia Hàn Quốc, nhận định Triều Tiên từ lâu đã theo đuổi chính sách cân bằng giữa các cường quốc. Nói cách khác, dù quan hệ Trung Quốc - Triều Tiên đang được hâm nóng, Bình Nhưỡng vẫn muốn duy trì khoảng cách nhất định để bảo đảm tính độc lập trong chính sách đối ngoại.

Do đó, dù chuyến thăm của ông Tập giúp đưa quan hệ Trung Quốc - Triều Tiên sang một giai đoạn tích cực hơn, khả năng xuất hiện một liên minh quân sự mới hoặc những bước phát triển đột phá về quốc phòng giữa hai nước trong tương lai gần vẫn tương đối hạn chế.

Thông điệp gửi tới Washington

Bên cạnh Moscow, một đối tượng khác mà chuyến thăm hướng tới chính là Washington. Việc ông Tập đến Bình Nhưỡng chỉ vài tuần sau cuộc gặp với Tổng thống Donald Trump tại Bắc Kinh đã làm dấy lên nhiều suy đoán về các thông điệp chiến lược mà Trung Quốc muốn truyền tải. Đối với Mỹ, Bắc Kinh đang nhấn mạnh rằng họ vẫn là nhân tố không thể thiếu trong mọi nỗ lực xử lý các vấn đề liên quan đến Triều Tiên. Bất kỳ tiến trình ngoại giao nào trên bán đảo Triều Tiên, từ kiểm soát khủng hoảng đến đối thoại hạt nhân, đều khó có thể đạt kết quả nếu thiếu vai trò của Trung Quốc. Nói cách khác, Bắc Kinh muốn khẳng định rằng ảnh hưởng của mình đối với Bình Nhưỡng vẫn là một lá bài quan trọng trong cạnh tranh chiến lược với Washington.

Tương lai nào cho quan hệ Trung Quốc - Triều Tiên?

Trung Quốc và Triều Tiên đều nhận thấy nhu cầu phải làm mới quan hệ trong bối cảnh địa chính trị khu vực đang thay đổi nhanh chóng. Ảnh: Tân Hoa Xã.

Chuyến thăm của ông Tập Cận Bình chưa tạo ra những bước ngoặt mang tính lịch sử. Không có hiệp ước mới, không có cam kết quân sự đột phá, cũng không có thay đổi lớn đối với vấn đề hạt nhân. Tuy nhiên, ý nghĩa thực sự của chuyến đi nằm ở chỗ: Nó cho thấy Trung Quốc và Triều Tiên đều nhận thấy nhu cầu phải làm mới quan hệ trong bối cảnh địa chính trị khu vực đang thay đổi nhanh chóng. Bắc Kinh cần Bình Nhưỡng để củng cố vị thế chiến lược tại Đông Bắc Á. Ngược lại, Bình Nhưỡng cần Trung Quốc để duy trì ổn định kinh tế, mở rộng không gian ngoại giao và tránh phụ thuộc quá mức vào Nga.

Sau nhiều năm chịu tác động bởi đại dịch, căng thẳng hạt nhân và những thay đổi trong cục diện quốc tế, liên minh truyền thống Trung Quốc - Triều Tiên đang được tái kích hoạt với những nội dung và mục tiêu mới. Có thể nói, chuyến thăm lần này cho thấy cả Trung Quốc và Triều Tiên đều đang nỗ lực làm mới liên minh cũ để thích ứng với một cục diện địa chính trị đang thay đổi nhanh chóng. Và trong bàn cờ chiến lược Đông Bắc Á hiện nay, đó đã là một thông điệp có ý nghĩa rất lớn.