Trước Ai Cập, La Mã: Những nền văn minh bí ẩn biến mất khỏi ký ức nhân loại
Trước khi Ai Cập, La Mã hay Trung Hoa trở thành những cái tên quen thuộc, nhiều nền văn minh từng hưng thịnh rồi biến mất khỏi ký ức nhân loại.
Lịch sử cổ đại thường được kể qua những cái tên nổi tiếng như Ai Cập, Lưỡng Hà, Hy Lạp hay La Mã. Nhưng khảo cổ học cho thấy thế giới cổ đại rộng lớn hơn rất nhiều. Có những xã hội từng xây dựng thành phố, phát triển thương mại, luyện kim và tạo ra nghệ thuật đặc sắc, nhưng sau khi biến mất, tên tuổi của họ gần như không còn được truyền lại.
Ảnh: albiladpress
Một ví dụ đặc biệt là nền văn minh Dilmun ở vùng Vịnh Ba Tư, với trung tâm quan trọng nằm trên đảo Bahrain ngày nay. Khoảng thiên niên kỷ II trước Công nguyên, Dilmun là một trung tâm thương mại quan trọng kết nối Lưỡng Hà với vùng Oman và xa hơn về phía đông. Điều đáng ngạc nhiên là trong thời gian dài, Dilmun gần như chỉ được biết đến qua những văn bản của người Sumer. Chỉ khi các nhà khảo cổ khai quật Qal'at al-Bahrain, quy mô và vai trò của nền văn minh này mới dần hiện rõ. UNESCO cho biết phần di tích được khai quật mới chỉ chiếm khoảng 25% khu gò khảo cổ.
Ảnh: voicesoncentralasia
Xa hơn về phía đông, tại Trung Á từng tồn tại nền văn minh Oxus, còn gọi là Quần thể khảo cổ Bactria–Margiana (BMAC), phát triển khoảng 2250–1700 trước Công nguyên. Những thành phố và pháo đài bằng đất, các đồ vật tinh xảo cùng dấu vết thương mại cho thấy đây từng là một xã hội phức tạp. Thế nhưng, họ gần như không để lại hệ thống văn bản mà chúng ta có thể đọc được, khiến đời sống và lịch sử của họ vẫn còn rất nhiều khoảng trống.
Ở châu Phi, vương quốc Kush cũng từng là một cường quốc lớn bên sông Nile. Từ khoảng thế kỷ VIII trước Công nguyên đến thế kỷ IV, Kush kiểm soát một vùng lãnh thổ rộng lớn và từng cai trị Ai Cập. Thủ đô Meroë sở hữu cung điện, đền thờ, khu công nghiệp và những kim tự tháp đặc trưng. UNESCO đánh giá các di tích Meroë là những bằng chứng được bảo tồn tốt nhất về vương quốc Kush. Đặc biệt, chữ Meroitic của họ đến nay vẫn chưa được giải mã hoàn toàn.
Ảnh: medium
Ngay cả nền văn minh Indus – một trong những nền văn minh đô thị lớn nhất thời cổ đại – cũng từng gần như biến mất khỏi ký ức lịch sử. Những thành phố như Mohenjo-daro và Harappa chỉ được thế giới hiện đại nhận diện từ các cuộc khảo cổ học thời cận đại. Mohenjo-daro cho thấy một trình độ quy hoạch đô thị đáng kinh ngạc với đường phố được bố trí có hệ thống, công trình công cộng và hệ thống thoát nước.
Điều đáng suy ngẫm là một nền văn minh không nhất thiết biến mất vì không để lại dấu vết. Đôi khi dấu vết vẫn nằm dưới lòng đất, trong rừng rậm, dưới lớp phù sa hoặc đơn giản là trong một ngôn ngữ chưa được giải mã. Công nghệ LiDAR, ảnh vệ tinh và trí tuệ nhân tạo đang giúp các nhà khảo cổ phát hiện những địa điểm mà nhiều thế hệ trước hoàn toàn không thể nhìn thấy.
Và biết đâu, trong tương lai, chúng ta sẽ phát hiện thêm những cái tên từng rất quan trọng đối với người xưa nhưng đã bị lịch sử hiện đại lãng quên.
Tin nóng
Nông dân Hàn Quốc khốn đốn vì nắng nóng kỷ lục trong khi Trung Quốc ghi nhận mức nhiệt cao nhất từ trước đến nay và Nhật Bản phải trải qua những ngày được xếp vào diện "nóng khắc nghiệt".
Bị kẻ cầm dao khống chế, đối mặt với rắn độc, nhện khổng lồ hay bước vào một trong những ngôi nhà ma đáng sợ, người phụ nữ gần như không có phản ứng sợ hãi.
Nghiện video ngắn có thể dẫn đến ‘thối não’ và nguy hiểm hơn khi video ngắn AI đang xuất hiện ngày càng nhiều trên các nền tảng khiến việc gây nghiện dễ hơn.
Trong tháng 7 âm lịch, người dân ở nhiều nước châu Á có một số điều "kiêng kỵ". Một điều được nhiều người nhắc đến là hạn chế đi bơi, nhất là ở những vùng nước tự nhiên như sông, biển, đặc biệt là vào buổi tối. Vì sao lại như vậy?
Ẩn sâu dưới lớp bề mặt rực sáng, lõi Mặt Trời là một thế giới cực đoan, nơi vật chất liên tục biến đổi thành năng lượng.
Tưởng chỉ cần “loại bỏ” hạt là có thể tạo ra xoài hay sầu riêng không hạt, nhưng thực tế hạt lại có vai trò quan trọng trong quá trình quả lớn lên. Muốn có trái cây không hạt mà vẫn to, ngon, thơm và đạt năng suất cao, các nhà khoa học phải giải một bài toán phức tạp hơn nhiều.
Tin mới
Giữa đống đổ nát ngổn ngang ở miền Tây Colombia, lực lượng cứu hộ đang chạy đua với thời gian để tìm kiếm những người còn mắc kẹt. Việc nhiều nạn nhân được đưa ra khỏi các tòa nhà sập sau hàng chục giờ đang thắp lên hy vọng cho gia đình những người mất tích.
Theo phóng viên TTXVN tại Mexico, bầu trời quốc gia này sẽ trở nên đặc biệt hấp dẫn trong đêm 12 và rạng sáng 13/8, khi mưa sao băng Perseids - một trong những hiện tượng thiên văn nổi bật nhất năm 2026 - đạt cực đại, với điều kiện thuận lợi có thể quan sát tới khoảng 100 sao băng mỗi giờ bằng mắt thường.
Nhật thực toàn phần ngày 12/8 tại châu Âu khiến hàng triệu người thích thú. Trong đời người, liệu ta có thể ngắm hiện tượng này mấy lần?
Bầu trời Bắc Tây Ban Nha và Iceland bỗng hóa đêm đen vì nhật thực toàn phần đầu tiên xuất hiện tại Tây Âu sau 27 năm.
Từ đêm 12/8 đến sáng sớm 13/8, chỉ trong vòng vài giờ đồng hồ, hai trận động đất liên tiếp xảy ra tại quần đảo Fiji và Pakistan.
Nhật thực toàn phần khiến nhiều nơi ở Châu Âu chìm vào trong bóng tối dù đang là buổi chiều, nhiều người đã ghi lại hình ảnh này.
Đêm 12/8 rạng sáng 13/8 (giờ Việt Nam), hàng triệu người tại châu Âu đã được chiêm ngưỡng nhật thực toàn phần hiếm gặp, khi Mặt Trăng che khuất Mặt Trời, khiến bầu trời tối sầm trong thời gian ngắn. Đây là lần đầu tiên sau nhiều thập kỷ hiện tượng thiên văn đặc biệt này có thể được quan sát tại một số khu vực ở châu Âu.
Kết quả bẫy ảnh của Viện Sinh thái Miền Nam ghi nhận được những loài thú cực kỳ quý hiếm tại một khu rừng phòng hộ của thành phố Đà Nẵng, trong đó có Mang Trường Sơn, Sơn dương, Cầy vằn bắc, Chồn bạc má bắc.