Đây là hiện tượng mà bạn có thể chỉ được chứng kiến một lần trong đời

Nhật thực toàn phần ngày 12/8 tại châu Âu khiến hàng triệu người thích thú. Trong đời người, liệu ta có thể ngắm hiện tượng này mấy lần?

Người dân tại Teruel, Tây Ban Nha ngắm nhật thực toàn phần ngày 12/8. Ảnh: Reuters.

Tối 12/8 (rạng sáng 13/8 theo giờ Việt Nam), hàng triệu người dân tại khu vực châu Âu đã có cơ hội chiêm ngưỡng sự kiện nhật thực toàn phần ngoạn mục. Dải toàn phần hẹp quét qua Greenland, Iceland và miền Bắc Tây Ban Nha. Trong khi đó, người ở Canada và Bắc Mỹ có thể quan sát hiện tượng nhật thực một phần.

Về bản chất khoa học, nhật thực xảy ra khi Mặt Trăng di chuyển vào khoảng giữa Trái Đất và Mặt Trời. Lúc này, Mặt Trăng che khuất một phần hoặc toàn bộ ánh sáng Mặt Trời chiếu đến Trái Đất.

Dù Mặt Trời có đường kính lớn hơn Mặt Trăng khoảng 400 lần, khoảng cách từ Trái Đất tới Mặt Trời cũng "tình cờ" xa hơn khoảng 400 lần. Sự trùng hợp ngẫu nhiên này khiến hai thiên thể nhìn từ Trái Đất có kích thước gần như bằng nhau.

Đồ hoạ giải thích hiện tượng Nhật thực toàn phần. Ảnh: AJLabs.

Nhiều người vẫn ngộ nhận nhật thực toàn phần là hiện tượng thiên văn cực hiếm gặp. Tuy nhiên, tính "hiếm" này thực chất phụ thuộc hoàn toàn vào vị trí đứng của người quan sát. Xét trên quy mô toàn cầu, hiện tượng này không hề hiếm khi trung bình cứ khoảng 18 tháng lại diễn ra một lần tại một khu vực nào đó trên Trái Đất.

Dù vậy, phần lớn dải quan sát lại rơi vào các đại dương hoặc những vùng xa xôi hẻo lánh, ít người sinh sống. Do diện tích dải toàn phần quá nhỏ so với quy mô Trái Đất, xác suất để một địa điểm cố định tiếp tục nằm trên đường đi này là cực kỳ thấp.

Tính trung bình, một tọa độ trên mặt đất phải chờ khoảng 370-400 năm mới có cơ hội chứng kiến nhật thực toàn phần lặp lại. Do đó, nếu không thay đổi nơi ở, một người có thể chỉ may mắn được quan sát nhật thực toàn phần một lần trong đời.

Đáng chú ý, nhật thực toàn phần tiếp theo sẽ diễn ra vào ngày 2/8/2027, với đường đi qua một số khu vực ở Nam Âu, Bắc Phi và Trung Đông. Thời gian toàn phần có thể kéo dài tới hơn 6 phút, gần gấp 3 lần thời gian cực đại của nhật thực tháng 8.

Từ hiện tượng nhật thực, cuốn sách Invisible Rainbows: The Unseen Universe Beyond Our Senses của nhà vật lý thiên văn Alfredo Carpineti đã mở ra một góc nhìn rộng lớn hơn về cách con người tạo ra tri thức thiên văn.

Tác giả / Tác phẩm

Invisible Rainbows: The Unseen Universe Beyond Our Senses(Những cầu vồng vô hình: Vũ trụ vượt ngoài giác quan)

Tác giảAlfredo Carpineti

Xuất bản22/9/2026

Nhà xuất bảnGlobal Book Sales

Alfredo Carpineti là nhà vật lý thiên văn, nhà báo khoa học người Italy và là nhà sáng lập tổ chức Pride in STEM. Ông nổi tiếng với các hoạt động kết nối cộng đồng và truyền thông khoa học trên toàn cầu.

Trong Invisible Rainbows, Carpineti dẫn dắt người đọc khám phá vũ trụ qua phổ điện từ vô hình nằm ngoài thị giác con người. Lấy hình ảnh cầu vồng làm biểu tượng cho tính tương đối, tác giả khẳng định tri thức thiên văn không tồn tại trong chân không độc lập, mà luôn chịu ảnh hưởng bởi vị trí, công cụ và bối cảnh xã hội của người quan sát.

Carpineti mô tả cảm xúc khi quan sát nhật thực: “Khi Mặt trăng che khuất Mặt trời, cả nơi ấy im lặng trong giây lát trước khi bùng lên những tiếng reo vui. Cảm giác ấy gần giống một trải nghiệm tôn giáo”.

Công trình của ông nhấn mạnh rằng tri thức khoa học không tồn tại trong chân không độc lập. Công trình khoa học luôn gắn liền với bối cảnh lịch sử, xã hội và góc nhìn riêng biệt của người quan sát.

Về mặt khoa học, pha toàn phần ngắn ngủi kéo dài vài phút là cơ hội quý giá để giới thiên văn nghiên cứu vành nhật hoa Mặt Trời, từ cấu trúc, nhiệt độ cho đến mối liên hệ giữa lớp khí quyển này với gió Mặt Trời.

Trong lịch sử khoa học, hiện tượng nhật thực từng đóng vai trò đặc biệt quan trọng. Theo Giáo sư Vật lý và Thiên văn học Jason Steffen (Đại học Nevada, Las Vegas), vào đầu thế kỷ XX, các nhà khoa học đã tổ chức nhiều chuyến khảo sát nhằm đo đạc vị trí của những ngôi sao trong suốt thời gian diễn ra nhật thực.

Những dữ liệu quan sát này chính là cơ sở để kiểm nghiệm thuyết tương đối của Albert Einstein, tạo nên một trong những cột mốc lừng lẫy nhất của thiên văn học hiện đại.