Trường học có còn là nơi an toàn nhất cho trẻ em?

Cuộc thi Nghiên cứu khoa học, kỹ thuật cấp quốc gia dành cho học sinh THCS và THPT năm học 2025-2026. Cuộc thi diễn ra trong ba ngày (20, 21 và 22/3) tại Đại học Phenikaa. Đây là lần đầu tiên có sự tham gia của 100% các sở giáo dục và đào tạo; cùng sự góp mặt của 17 trường đại học, học viện, với 242 dự án dự thi, tăng hơn 30 dự án so với năm trước.

Có một thời, nhận định "trường học là nơi an toàn nhất sau gia đình" gần như không cần kiểm chứng. Đó không chỉ là một không gian học tập, mà còn là nơi hình thành nhân cách, nơi trẻ em được bảo vệ và dẫn dắt để trưởng thành.

Thế nhưng, những diễn biến gần đây đang khiến niềm tin ấy dần lung lay. Những nghi vấn liên quan đến chất lượng bữa ăn học đường, các vụ bạo lực với mức độ ngày càng nghiêm trọng, hay những tranh cãi quanh tính trung thực trong môi trường học thuật… không còn là những câu chuyện đơn lẻ.

Khi các hiện tượng ấy xuất hiện đồng thời, lặp lại và có xu hướng gia tăng, câu hỏi đặt ra không còn dừng ở từng sự việc cụ thể, mà mở rộng thành một vấn đề lớn hơn: Phải chăng đã có quá nhiều vấn đề chi phối đến môi trường giáo dục.

Khi giáo dục bị "đo sai", mọi thứ phía sau đều lệch

Giáo dục vốn là một quá trình dài hạn, nơi kết quả không thể đo đếm ngay lập tức. Những giá trị cốt lõi như năng lực tư duy, khả năng hiểu sâu hay sự trưởng thành về nhân cách đều cần thời gian để hình thành.

Tuy nhiên, trong thực tiễn quản lý, hệ thống lại có xu hướng quy chiếu những giá trị phức tạp ấy về các chỉ số cụ thể như điểm số, tỷ lệ đỗ hay thành tích thi cử. Đây là những thước đo thuận tiện, nhưng cũng chính là điểm khởi đầu của một sự lệch hướng.

Khi đầu ra của giáo dục được giản lược thành các con số, toàn bộ quá trình vận hành phía sau tất yếu sẽ điều chỉnh để đạt được những con số đó. Hệ quả là, việc học dễ bị chuyển từ mục tiêu "hiểu biết" sang mục tiêu "đạt điểm", từ phát triển năng lực sang đảm bảo kết quả.

Trong bối cảnh đó, một nghịch lý dần hình thành: Biểu hiện của tri thức được coi trọng hơn bản chất của tri thức. Những gì quan trọng nhất trong giáo dục lại chính là những thứ hệ thống gần như không đo được.

Vậy "biểu hiện của tri thức" là gì?

Đó là những dấu hiệu bên ngoài khiến người ta tin rằng một cá nhân có tri thức như một bài kiểm tra đạt điểm cao, một bảng thành tích dày đặc giải thưởng, khả năng trình bày trôi chảy, đúng cấu trúc, đúng "ý chấm", những sản phẩm học thuật hoàn chỉnh về hình thức...

Tất cả yếu tố này không sai. Thậm chí, trong nhiều trường hợp, chúng là hệ quả của quá trình học tập nghiêm túc. Nhưng vấn đề xuất hiện khi chúng bị sử dụng như đại diện thay thế cho chính tri thức. Bởi lẽ, bản chất của tri thức lại nằm ở những tầng sâu hơn, bằng khả năng hiểu vấn đề đến gốc rễ, bằng năng lực kết nối và vận dụng kiến thức vào bối cảnh mới, bằng tư duy phản biện, dám đặt câu hỏi ngược lại điều đã học; bằng sự linh hoạt khi đối mặt với những tình huống không có "đáp án mẫu".

Những năng lực này khó đo lường, khó chuẩn hóa, và gần như không thể phản ánh đầy đủ qua một bài kiểm tra hay một con số.

Chính vì vậy, khi hệ thống ưu tiên cái dễ đo, người học cũng dần điều chỉnh cách học của mình theo hướng tối ưu hóa những gì "có thể được ghi nhận".

Điều đáng chú ý là, quá trình này không diễn ra một cách có ý thức. Người học không nhất thiết "chọn học lệch", mà họ đơn giản là "học theo cách mà hệ thống đang thưởng".

Khi một câu trả lời đúng ý chấm luôn được điểm cao hơn một cách tiếp cận sáng tạo nhưng khác biệt, sự sáng tạo sẽ dần bị triệt tiêu. Khi tốc độ hoàn thành bài thi được coi trọng hơn chiều sâu suy nghĩ, tư duy sẽ bị nén lại để nhường chỗ cho kỹ năng làm bài.

Lâu dần, tri thức bị "đóng khung" trong những định dạng có thể kiểm tra được. Và người học, thay vì trở thành người hiểu biết, lại trở thành người "thành thạo trong việc tái tạo lại những gì đã được định sẵn".

Đó chính là lúc "biểu hiện của tri thức" không còn phản ánh trung thực "bản chất của tri thức" nữa, mà trở thành một lớp vỏ - đủ để được công nhận, nhưng chưa chắc đủ để đối diện với thực tế.

Cuộc thi Khoa học- kỹ thuật gần đây vẫn còn gây nhiều tranh cãi, đặt ra câu hỏi về liêm chính khoa học. Sâu xa hơn, có thể có dấu hiệu của bệnh thành tích - vốn dĩ đã xảy ra trong giáo dục nhiều năm liền.

"Bệnh thành tích" - căn bệnh trầm kha của giáo dục, bắt đầu từ logic hệ thống

Nói cách khác, bệnh thành tích không chỉ là vấn đề đạo đức, mà là hệ quả của một cơ chế vận hành đặt nặng kết quả hơn giá trị thực.

Trong một cấu trúc như vậy, hệ thống gần như không tạo ra động lực để lựa chọn con đường khó hơn là trung thực. Một giáo viên giữ nguyên chuẩn đánh giá, chấp nhận lớp học có kết quả thấp hơn thực chất năng lực, hiếm khi nhận được sự ghi nhận tương xứng. Ngược lại, những tập thể duy trì được thành tích ổn định, dù bằng cách "tối ưu hóa kết quả", lại dễ dàng đáp ứng các tiêu chí thi đua và đánh giá.

Sự lệch pha này dẫn đến một thực tế: Trung thực không tạo ra lợi thế, nhưng kết quả thấp lại có thể kéo theo rủi ro là bị đánh mất cơ hội.

Ở cấp độ cá nhân, điều đó đồng nghĩa với việc một lựa chọn đúng đắn về mặt nguyên tắc chưa chắc là lựa chọn an toàn về mặt vị thế. Giáo viên có thể đối diện với áp lực từ nhà trường, nhà trường chịu áp lực từ cấp quản lý, và toàn bộ chuỗi này đều bị chi phối bởi các chỉ số đầu ra. Khi kết quả trở thành tiêu chí đánh giá chủ đạo, việc không đạt chỉ tiêu không còn là một khả năng chuyên môn, mà dễ bị quy chiếu thành vấn đề trách nhiệm.

Chính trong bối cảnh đó, lựa chọn của các chủ thể trong hệ thống dần dịch chuyển. Câu hỏi không còn là "làm thế nào để phản ánh đúng thực chất", mà trở thành "làm thế nào để không rơi vào tình thế bất lợi".

Ranh giới giữa đúng và sai, vì thế, không biến mất nhưng bị đẩy lùi phía sau ranh giới giữa an toàn và rủi ro.

Khi việc giữ nguyên sự trung thực có thể kéo theo hệ quả tiêu cực, còn việc điều chỉnh kết quả lại giúp đảm bảo sự ổn định, thì hành vi "làm đẹp số liệu" không còn bị nhìn như một sai lệch cá biệt. Nó dần được hợp thức hóa như một giải pháp tình thế, thậm chí là một kỹ năng thích nghi.

Ở điểm này, cái gọi là "bệnh thành tích" không còn mang đầy đủ ý nghĩa của một "căn bệnh" - tức một trạng thái lệch chuẩn có thể được điều chỉnh bằng ý chí cá nhân. Nó đã chuyển hóa thành "một cơ chế sinh tồn nội tại của hệ thống", nơi các chủ thể buộc phải điều chỉnh hành vi để phù hợp với cách hệ thống vận hành, nếu không muốn bị đào thải hoặc tụt lại phía sau.

Và khi một cơ chế như vậy đã hình thành, việc thay đổi nó không còn đơn thuần là kêu gọi đạo đức, mà đòi hỏi phải nhìn lại chính cách hệ thống đang định nghĩa và tưởng thưởng cho "kết quả".

Lợi nhuận đã bước vào bữa ăn học đường, nhưng cơ chế kiểm soát và chuẩn mực đạo đức chưa đủ mạnh để đi cùng, không bảo vệ được sức khỏe học đường và gây lung lay niềm tin xã hội.

Cơ chế thị trường và chuẩn mực giáo dục song hành nhưng đạo đức "vắng mặt"

Cùng với sự phát triển của xã hội, giáo dục ngày càng gắn với các yếu tố kinh tế. Từ bữa ăn bán trú, dịch vụ cung ứng thực phẩm, đến các hoạt động hỗ trợ trong trường học, nhiều khâu đã vận hành theo logic quen thuộc của thị trường: Chi phí, lợi nhuận, tối ưu hóa nguồn lực.

Về nguyên tắc, đây không phải là một xu hướng tiêu cực. Việc xã hội hóa, huy động nguồn lực ngoài ngân sách thậm chí còn là điều cần thiết để nâng cao chất lượng dịch vụ giáo dục. Tuy nhiên, vấn đề bắt đầu xuất hiện khi logic thị trường vận hành nhanh hơn, mạnh hơn, trong khi cơ chế kiểm soát và chuẩn mực đạo đức lại không theo kịp.

Trong môi trường đó, một sự lệch pha dần hình thành.

Khi lựa chọn nhà cung cấp được đặt nặng yếu tố giá thành, áp lực tiết giảm chi phí trở thành tiêu chí ưu tiên. Nhưng trong giáo dục, đặc biệt là những lĩnh vực liên quan trực tiếp đến sức khỏe học sinh như bữa ăn bán trú, việc giảm chi phí gần như luôn đi kèm với nguy cơ giảm chất lượng.

Không có cơ chế giám sát đủ chặt, ranh giới giữa "tối ưu chi phí" và "đánh đổi an toàn" trở nên mong manh.

Và khi một lượng hơn 300 tấn thịt không đảm bảo chất lượng có thể đi xuyên qua hệ thống cung ứng, câu hỏi không còn là sai sót – mà là: hệ thống đã cho phép điều đó xảy ra như thế nào?

Dù chưa có kết luận cuối cùng về việc toàn bộ số thực phẩm này đã đi vào bếp ăn trường học, nhưng thông tin đã đủ để tạo ra một phản ứng dây chuyền: Hà Nội buộc phải tiến hành rà soát quy mô lớn đối với hàng chục nghìn cơ sở giáo dục trên địa bàn.

Con số không chỉ gây choáng váng ở quy mô, mà còn ở ý nghĩa của nó.

Nó cho thấy một thực tế: Chỉ cần một mắt xích lỏng lẻo trong chuỗi cung ứng, rủi ro có thể lan rộng trên diện rất lớn.

Trong một hệ thống mà:

- Nhà cung cấp chịu áp lực cạnh tranh về giá

- Đơn vị trung gian có thể ưu tiên chi phí hơn chất lượng

- Nhà trường phụ thuộc vào hồ sơ, giấy tờ hơn là khả năng kiểm chứng thực tế

… thì việc một lượng lớn thực phẩm kém chất lượng có thể "lọt" vào hệ thống không còn là điều quá khó hiểu.

Điều đáng nói hơn nằm ở chỗ, đây không phải là một hành vi đơn lẻ mang tính cá biệt, mà là kết quả của một chuỗi các quyết định đều có lý do kinh tế phía sau: Cắt giảm chi phí để tăng lợi nhuận, lựa chọn nhà cung cấp giá rẻ để tối ưu ngân sách, tin vào giấy tờ hợp lệ thay vì kiểm tra thực chất.

Mỗi mắt xích đều có thể "đúng quy trình" theo cách riêng của nó. Nhưng khi ghép lại, hệ quả cuối cùng lại là một rủi ro trực tiếp đối với sức khỏe của học sinh.

Khi lợi ích kinh tế len vào, những giá trị vốn dĩ được coi là nền tảng của giáo dục như sự an toàn, tính minh bạch, hay trách nhiệm bảo vệ học sinh có thể bị đẩy xuống hàng thứ yếu, nếu không có cơ chế kiểm soát đủ mạnh để giữ chúng ở vị trí ưu tiên.

Và trong sự giao thoa giữa giáo dục và thị trường ấy, có một thực tế khó phủ nhận: Đối tượng chịu tác động trực tiếp và sâu sắc nhất không ai khác ngoài học sinh.

Các em không có khả năng lựa chọn nhà cung cấp thực phẩm, không thể kiểm chứng chất lượng bữa ăn, cũng không có tiếng nói trong các quyết định vận hành phía sau. Nhưng lại là người trực tiếp sử dụng dịch vụ, trực tiếp gánh chịu hậu quả nếu hệ thống vận hành sai lệch.

Đó chính là điểm khiến vấn đề này trở nên nghiêm trọng hơn bất kỳ sai sót thông thường nào.

Bởi khi giáo dục chấp nhận vận hành theo logic thị trường mà thiếu đi lớp bảo vệ đạo đức tương xứng, thì những rủi ro không chỉ dừng lại ở chất lượng dịch vụ mà có thể chạm tới chính điều cốt lõi nhất: Sự an toàn và niềm tin mà xã hội gửi gắm vào trường học.

Xã hội đang tôn vinh "biểu hiện" hơn "bản chất"?

Ở tầng sâu hơn, những gì diễn ra trong trường học không tách rời khỏi cách xã hội định nghĩa thành công.

Trong thực tế, các thành tích hữu hình như giải thưởng, điểm số hay danh hiệu luôn có một lợi thế rõ ràng: chúng dễ nhìn thấy, dễ so sánh và dễ lan tỏa. Một bảng điểm cao có thể được chia sẻ ngay lập tức. Một giải thưởng có thể trở thành tiêu đề. Một danh hiệu có thể được dùng như bằng chứng trực tiếp cho năng lực.

Chúng tạo ra cảm giác chắc chắn. Chính vì vậy, xã hội dễ dàng tự hào về một giải thưởng, một bảng điểm đẹp, một danh hiệu nổi bật. Bởi khả năng được công nhận nhanh chóng và công khai.

Trung thực không có bảng xếp hạng.

Tư duy độc lập không có huy chương.

Khả năng hiểu sâu không thể hiện trọn vẹn qua một bài kiểm tra.

Đó là những giá trị tích lũy âm thầm, chỉ bộc lộ rõ khi con người đối diện với những tình huống thực tế, phức tạp và không có sẵn đáp án.

Chính vì khó đo lường và khó phô bày, những giá trị này dần bị đẩy ra khỏi trung tâm của sự ghi nhận xã hội. Không phải vì chúng kém quan trọng, mà vì chúng không phù hợp với cách xã hội đang lựa chọn để đánh giá con người.

Sự chênh lệch này tạo ra một chuẩn mực ngầm nhưng rất mạnh: Giá trị của một cá nhân được xác lập không phải bởi những gì họ thực sự hiểu, mà bởi những gì có thể được nhìn thấy và công nhận.

Bởi khi sự công nhận trở thành mục tiêu, thì con đường để đạt được nó sẽ được lựa chọn theo một logic khác. Những gì giúp gia tăng khả năng được ghi nhận sẽ được ưu tiên. Những gì không thể đo lường, không thể "hiển thị", sẽ dần bị xem nhẹ.

Tri thức không còn được nhìn như một quá trình hiểu và làm chủ, mà trở thành một công cụ để đạt được sự công nhận.

Giá trị cá nhân không còn được xây dựng từ bên trong, mà phụ thuộc ngày càng nhiều vào cách nó được nhìn từ bên ngoài.

Và khi đó, vấn đề không còn nằm ở việc học sinh chạy theo thành tích, mà là cả xã hội đang vô thức thiết kế một hệ quy chiếu khiến việc chạy theo thành tích trở thành điều đúng đắn.

Trước những biến chuyển đó, vai trò của gia đình được đặt ra như một yếu tố quan trọng. Tuy nhiên, việc quy trách nhiệm cho gia đình cũng cần được nhìn nhận một cách thận trọng.

Thực tế, phụ huynh không thiết lập luật chơi. Họ chỉ đang tham gia vào một hệ thống đã định hình sẵn, nơi điểm số và thành tích vẫn quyết định phần lớn cơ hội của con trẻ. Trong bối cảnh đó, lựa chọn theo đuổi thành tích không hẳn là chạy theo hư danh, mà là một quyết định mang tính thực tế.

Nhưng chính những lựa chọn "thực tế" ấy lại tạo nên một vòng lặp khó phá. Khi số đông tiếp tục đặt nặng điểm số, điểm số sẽ tiếp tục giữ vai trò trung tâm. Khi thành tích vẫn được coi là thước đo giá trị, nó sẽ tiếp tục được củng cố.

Điều đúng ở cấp độ hệ thống giảm áp lực thành tích, quay về giá trị thực lại trở thành rủi ro ở cấp độ cá nhân. Một lựa chọn khác biệt, dù đúng, có thể khiến chính người lựa chọn chịu thiệt. Vì vậy, thay đổi không dễ xảy ra, ngay cả khi ai cũng nhìn thấy vấn đề.

Trong giới hạn của mình, gia đình có thể không thay đổi được hệ thống, nhưng vẫn có thể lựa chọn cách không bị cuốn hoàn toàn vào nó: Không tuyệt đối hóa điểm số, không đánh đồng thành tích với giá trị, và giữ cho con một nền tảng trung thực, hiểu biết thực chất.

Và câu hỏi không còn dành cho hệ thống, mà dành cho mỗi gia đình:

"Khi thành tích vẫn mở ra cơ hội, còn giá trị thực cần thời gian để chứng minh, bạn chọn nuôi dạy một đứa trẻ "đi nhanh hơn", hay một đứa trẻ "đi đúng hướng"?

Cuối cùng, quay trở lại câu hỏi ban đầu: Trường học có còn là nơi an toàn cho trẻ em?

Trường học vẫn có thể là nơi an toàn. Nhưng sự an toàn đó không còn là mặc định mà là thứ phải được giữ gìn, mỗi ngày. Một niềm tin cũ đang bị thử thách bởi những thực tế mới!

Và nếu chúng ta không thay đổi cách hệ thống vận hành, cách xã hội tôn vinh giá trị, và cách gia đình lựa chọn, thì chính chúng ta đang làm suy yếu điều mà mình tin tưởng nhất.

Đỗ Tho