Truyền dạy và thực hành Quan họ qua mô hình các câu lạc bộ giúp bảo tồn giá trị di sản

Mô hình các câu lạc bộ Quan họ trở thành cầu nối lan tỏa giá trị di sản tới với đông đảo công chúng.

Di sản văn hóa song hành cùng phát triển du lịch

Buổi chiều tại thủy đình Đền Đô (Bắc Ninh), khi các liền anh, liền chị tất bật chuẩn bị đón đoàn du khách từ tuyến tàu “Hà Nội 5 cửa ô”, cô Nguyễn Thị Xuân Lan, Chủ nhiệm Câu lạc bộ Quan họ Đền Đô, lại lặng lẽ lui về phía hậu trường, tay không ngơi việc. Từ kiểm tra âm thanh, ánh sáng, sắp xếp đạo cụ đến chỉnh trang phục cho từng thành viên, mọi khâu đều được cô chăm chút tỉ mỉ.

Khi chương trình diễn ra, dù không trực tiếp đứng trên thuyền rồng cùng các liền anh, liền chị, cô vẫn là “linh hồn” phía sau cánh gà: vừa làm người dẫn dắt, giới thiệu về Quan họ và văn hóa Kinh Bắc cho du khách; vừa âm thầm hát đệm, nâng giọng cho những em nhỏ còn bỡ ngỡ. “Có khi một mình tôi cũng có thể đưa cả đoàn đi biểu diễn: từ lái xe, chỉnh âm thanh đến dạy các em hát”, cô Lan chia sẻ.

Các liền anh, liền chị Quan họ giao lưu với du khách. Khách đến chơi nhà, người Quan họ theo lệ mời trầu têm cánh phượng

Hơn 40 năm gắn bó với Quan họ, cô tự nhận mình là “người say Quan họ”. Với cô, việc gắn bó không xuất phát từ lợi ích, mà từ niềm đam mê bền bỉ: “Tôi chỉ biết là mình mê, mình yêu thì mình làm. Điều quan trọng nhất là truyền dạy và quảng bá được Quan họ”. Tinh thần ấy cũng lan tỏa trong chính câu lạc bộ, nơi không khó để bắt gặp hình ảnh các em học sinh tiểu học, trung học cùng đứng chung sân khấu với những liền anh, liền chị lớn tuổi, tạo nên sự tiếp nối tự nhiên giữa các thế hệ.

Dưới sự dẫn dắt của chủ nhiệm Nguyễn Thị Xuân Lan, Câu lạc bộ Quan họ Đền Đô cho thấy một diện mạo đầy năng động của Quan họ trong bối cảnh du lịch và đời sống hiện đại. Không chỉ duy trì sinh hoạt đều đặn, câu lạc bộ thường xuyên đưa Quan họ lên không gian biểu diễn thuyền rồng với sự hỗ trợ của hệ thống âm thanh, ánh sáng, đáp ứng nhu cầu thưởng thức đa dạng của công chúng.

Cô Nguyễn Thị Xuân Lan, Chủ nhiệm Câu lạc bộ Quan họ Đền Đô trải lòng về tình yêu với nghệ thuật truyền thống dân tộc.

Hiện nay, câu lạc bộ diễn xướng hầu hết các ngày trong tuần; riêng từ tháng 9/2025, đã duy trì hàng chục buổi biểu diễn mỗi tháng phục vụ tuyến du lịch “Hà Nội 5 cửa ô”. Đáng chú ý, với lực lượng hội viên đa dạng độ tuổi, câu lạc bộ có thể huy động khoảng 50 người tham gia biểu diễn cùng lúc, tạo nên một không gian văn hóa sống động, góp phần đưa Quan họ đến gần hơn với công chúng trong và ngoài nước.

Nhiều năm qua, mô hình câu lạc bộ văn hóa, văn nghệ quần chúng tại Bắc Ninh được duy trì và phát triển mạnh mẽ, góp phần gìn giữ phong tục tập quán, bản sắc văn hóa địa phương. Riêng với dân ca Quan họ Bắc Ninh, sự phát triển của các câu lạc bộ dân ca truyền thống còn tạo động lực thúc đẩy du lịch và phát triển kinh tế-xã hội địa phương. Đến nay, toàn tỉnh có khoảng 260 làng Quan họ thực hành và hơn 600 câu lạc bộ Quan họ với gần 10 nghìn hội viên sinh hoạt thường xuyên. Sự đa dạng về độ tuổi trong các câu lạc bộ này cũng tạo nên một môi trường giao thoa giữa các thế hệ. Đây chính là lực lượng nòng cốt trong việc tổ chức sinh hoạt Quan họ và mở các lớp truyền dạy cho thế hệ măng non.

Gìn giữ di sản trong đời sống hiện đại

Khác với Câu lạc bộ Quan họ Đền Đô, nơi các buổi sinh hoạt mang tính biểu diễn và gắn bó mật thiết với hoạt động phục vụ du lịch, Câu lạc bộ Quan họ làng Diềm vẫn duy trì hình thức sinh hoạt truyền thống, lấy các canh hát cổ làm trung tâm.

Các liền chị thuộc Câu lạc bộ Quan họ làng Diềm, "cái nôi" của Thủy tổ Quan họ.

Về với làng Viêm Xá (tên nôm là làng Diềm), “cái nôi” của Thủy tổ Quan họ, các buổi sinh hoạt tại đây gần như vẫn giữ nguyên dáng dấp của bọn Quan họ xưa. Trong không gian nhà chứa Quan họ, các hoạt động được tổ chức theo lề lối chặt chẽ với đầy đủ nghi thức như mời trầu, mời nước, tiếp khách, hát giao duyên…, qua đó góp phần bảo lưu trọn vẹn những giá trị nguyên gốc của di sản trong đời sống cộng đồng.

Chia sẻ về trong buổi sinh hoạt, liền chị Ngô Thị Liên - hội viên Câu lạc bộ Quan họ làng Diềm cho biết, một canh hát Quan họ thường diễn ra qua ba chặng: “Thứ nhất là chặng giọng lề lối, là giọng bắt buộc và cũng là giọng khó nhất trong một canh hát. Chặng thứ hai là chặng giọng vặt, là bao nhiêu những nỗi niềm thương nhớ, hờn trách đều ở trong giọng vặt. Và đến chặng thứ ba là chặng giọng giã bạn - chặng hay nhất trong một cái canh hát Quan họ. Những nỗi nhớ, niềm thương, những hứa hẹn mùa xuân đều nằm ở trong chặng thứ ba”.

Cùng với sự đầu tư của tỉnh như xây dựng chòi hát Quan họ, phục dựng nhà chứa Quan họ cổ…, các câu lạc bộ ngày càng có thêm không gian để hoạt động và quảng bá hình ảnh di sản. Ông Nguyễn Văn Đáp, Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Bắc Ninh cho biết, tỉnh đã đầu tư phục dựng hơn 10 nhà chứa Quan họ với kinh phí khoảng 100 tỷ đồng, đồng thời duy trì hàng trăm câu lạc bộ hoạt động thường xuyên.

Mô hình các câu lạc bộ Quan họ tại Bắc Ninh đang được quan tâm, thường xuyên diễn ra các buổi giao lưu, diễn xướng.

Trong dòng chảy của đời sống hiện đại, các câu lạc bộ Quan họ không chỉ là nơi lưu giữ câu ca cổ mà còn trở thành cầu nối đưa di sản đến gần hơn với cộng đồng và du khách. Từ những buổi sinh hoạt làng quê đến các sân khấu lễ hội, từ lớp truyền dạy cho thiếu nhi đến hoạt động trải nghiệm du lịch, những liền anh, liền chị hôm nay vẫn đang bền bỉ giữ lửa cho di sản quê hương. Chính sự tiếp nối ấy đã góp phần để Dân ca Quan họ Bắc Ninh tiếp tục sống động trong đời sống đương đại, khẳng định sức sống bền vững của một di sản văn hóa đặc sắc của dân tộc