TS Nguyễn Đức Kiên: Cần doanh nghiệp nhà nước đủ mạnh để mở đường cho các ngành năng lượng mới

Trong bối cảnh Việt Nam đang đẩy mạnh chuyển dịch năng lượng và hoàn thiện thể chế cho các ngành công nghiệp mới, vấn đề lựa chọn mô hình phát triển và vai trò của doanh nghiệp nhà nước tiếp tục thu hút nhiều ý kiến tại Diễn đàn Dầu khí - Năng lượng thường niên năm 2026 với chủ đề "Cơ hội và thách thức của ngành dầu khí - năng lượng Việt Nam trong giai đoạn phát triển mới của đất nước" do Hội Dầu khí Việt Nam tổ chức.

Phát biểu tại diễn đàn, TS Nguyễn Đức Kiên, nguyên Phó Chủ nhiệm Ủy ban Kinh tế của Quốc hội (nay là Ủy ban Kinh tế và Tài chính của Quốc hội) cho rằng, những chủ trương lớn về phát triển kinh tế và năng lượng đã được Đảng, Quốc hội xác lập khá đầy đủ thông qua nhiều nghị quyết quan trọng. Vì vậy, yêu cầu đặt ra hiện nay không phải tiếp tục ban hành thêm chủ trương mới, mà là nhanh chóng cụ thể hóa thành các quy định pháp luật và cơ chế thực thi đủ mạnh.

Theo TS Nguyễn Đức Kiên, trong giai đoạn đầu phát triển những ngành công nghiệp mới có quy mô đầu tư rất lớn, Việt Nam vẫn cần những doanh nghiệp nhà nước đủ mạnh để đóng vai trò mở đường.

Theo TS Nguyễn Đức Kiên, bản chất của đổi mới thể chế chính là điều chỉnh quan hệ sản xuất để phù hợp với sự phát triển của lực lượng sản xuất. Nếu thể chế không theo kịp sự phát triển của khoa học công nghệ và nhu cầu đầu tư thì sẽ trở thành điểm nghẽn đối với các ngành kinh tế mới, đặc biệt là lĩnh vực năng lượng.

Từ góc độ đó, ông đề nghị trong quá trình sửa đổi Luật Dầu khí và Luật Điện lực cần mạnh dạn tháo gỡ các rào cản về đầu tư, đấu thầu đối với những dự án chiến lược. Theo ông, các dự án dầu khí và năng lượng có tính đặc thù cao, yêu cầu kỹ thuật phức tạp và tiến độ rất gấp, vì vậy cần có cơ chế giao quyền nhiều hơn cho cơ quan quản lý và doanh nghiệp được giao thực hiện, thay vì áp dụng cứng nhắc toàn bộ quy trình đấu thầu thông thường.

Một trong những nội dung nhận được nhiều sự quan tâm là đề xuất giao Tập đoàn Công nghiệp - Năng lượng Quốc gia Việt Nam (Petrovietnam) giữ vai trò chủ lực trong phát triển điện gió ngoài khơi. TS Nguyễn Đức Kiên cho rằng, đây là lựa chọn xuất phát từ yêu cầu về hiệu quả chứ không phải từ tư duy bảo hộ doanh nghiệp.

Theo TS Nguyễn Đức Kiên, Petrovietnam hiện là đơn vị hiểu rõ nhất điều kiện địa chất, địa hình đáy biển Việt Nam, sở hữu đội ngũ kỹ thuật cùng nhiều thập kỷ kinh nghiệm khảo sát, thiết kế, thi công và vận hành các công trình ngoài khơi. Đây là lợi thế mà các nhà đầu tư mới nếu tham gia sẽ phải mất nhiều năm cùng chi phí rất lớn mới có thể tích lũy được.

Ông cũng nhấn mạnh, giữa Luật Dầu khí và Luật Điện lực chắc chắn sẽ có những nội dung giao thoa. Tuy nhiên, điều quan trọng không phải là tranh luận nên đưa quy định đó vào luật nào, mà là lựa chọn đơn vị có đủ năng lực để triển khai nhanh và hiệu quả nhất.

"Đặt vào Luật Dầu khí hay Luật Điện lực đều được. Điều quan trọng là đơn vị nào làm được nhanh nhất thì giao cho họ làm", TS Nguyễn Đức Kiên nói.

Từ đó, ông đề nghị dự thảo luật cần bổ sung cơ chế cho phép cơ quan có thẩm quyền chỉ định đơn vị thực hiện đối với những lĩnh vực đặc thù, trên cơ sở đánh giá năng lực và hiệu quả thực tế. Theo ông, mục tiêu cuối cùng phải là hiệu quả triển khai các dự án quốc gia, chứ không phải câu chuyện phân chia phạm vi quản lý hay "quyền anh, quyền tôi".

Trước ý kiến cho rằng Luật Dầu khí cần tạo "sân chơi" bình đẳng cho mọi doanh nghiệp, không chỉ riêng Petrovietnam, TS Nguyễn Đức Kiên khẳng định ông hoàn toàn ủng hộ sự tham gia của khu vực tư nhân. Tuy nhiên, trong giai đoạn đầu phát triển những ngành công nghiệp mới có quy mô đầu tư rất lớn, Việt Nam vẫn cần những doanh nghiệp nhà nước đủ mạnh để đóng vai trò mở đường.

Theo ông, chủ trương này hoàn toàn không mâu thuẫn với tinh thần phát triển kinh tế tư nhân được nêu trong các nghị quyết của Đảng. Ngược lại, doanh nghiệp nhà nước sẽ là lực lượng tiên phong đầu tư vào những lĩnh vực nhiều rủi ro, tạo nền tảng thị trường, xây dựng hạ tầng và chuỗi giá trị. Khi ngành đã phát triển ổn định, Nhà nước hoàn toàn có thể thực hiện cổ phần hóa, niêm yết doanh nghiệp, huy động vốn xã hội và tạo điều kiện cho các thành phần kinh tế cùng tham gia.

Đây cũng là mô hình đã được nhiều quốc gia áp dụng trong quá trình hình thành các ngành công nghiệp chiến lược, khi khu vực nhà nước đóng vai trò "người mở đường", còn khu vực tư nhân tham gia mở rộng quy mô thị trường sau khi nền tảng đã được thiết lập.

Không chỉ điện gió ngoài khơi, TS Nguyễn Đức Kiên còn lưu ý đến các lĩnh vực năng lượng mới như hydro, amoniac hay công nghệ lưu trữ năng lượng. Theo ông, dù Việt Nam đã tiếp cận các xu hướng này từ nhiều năm trước nhưng việc thể chế hóa còn chậm, khiến nhiều cơ hội phát triển bị bỏ lỡ. Vì vậy, Luật Dầu khí sửa đổi cần bổ sung cơ chế đủ linh hoạt để Petrovietnam và các cơ quan quản lý có thể chủ động triển khai những công nghệ mới ngay khi xuất hiện, thay vì phải chờ hoàn thiện toàn bộ hệ thống pháp luật.

Bên cạnh đó, ông cũng cho rằng để thu hút nguồn lực đầu tư vào năng lượng, cần tiếp tục hoàn thiện cơ chế giá điện theo nguyên tắc thị trường. Giá bán lẻ vẫn có thể được Nhà nước điều tiết nhằm bảo đảm an sinh xã hội, nhưng cơ chế mua điện, huy động vốn và phân bổ nguồn lực cần minh bạch, theo tín hiệu thị trường để tạo động lực cho các nhà đầu tư.