Từ bằng bảo hộ đến sức hút thương trường của trái chôm chôm

Năm 2011, dưới sự hướng dẫn chuyên môn từ Sở Khoa học và Công nghệ Đồng Nai, thương hiệu Chôm chôm Long Khánh đã ghi dấu mốc lịch sử đầu tiên.

Dấu ấn khởi đầu

Cục Sở hữu trí tuệ (Bộ Khoa học và Công nghệ) chính thức cấp Giấy chứng nhận đăng ký nhãn hiệu hàng hóa cho hai sản phẩm chủ lực là chôm chôm và sầu riêng của HTX Dịch vụ Nông nghiệp Xuân Thanh (TP. Long Khánh, nay là phường Long Khánh). Sự kiện này khi đó đã tạo ra một "luồng gió mới" cho khu vực kinh tế tập thể tại địa phương.

Danh mục chôm chôm được bảo hộ thời điểm đó bao gồm ba giống có giá trị thương mại cao nhất: chôm chôm Rong Riêng, chôm chôm Nhãn và chôm chôm Java (chôm chôm tróc). Điểm cốt lõi không chỉ nằm ở tờ giấy chứng nhận, mà chính là Quy chế sử dụng nhãn hiệu đi kèm. Theo đó, các sản phẩm khi đóng gói xuất bán ra thị trường mang nhãn hiệu HTX Xuân Thanh (đơn vị sử dụng nhãn hiệu) phải tuân thủ nghiêm ngặt các tiêu chuẩn về quy cách, trọng lượng, độ đường và an toàn thực phẩm.

Theo lãnh đạo HTX Xuân Thanh, thời điểm năm 2011, khái niệm sở hữu trí tuệ đối với đa số bà con nông dân vẫn còn rất mơ hồ. Việc HTX Xuân Thanh tiên phong đứng tên đăng ký nhãn hiệu hàng hóa không chỉ giúp bảo vệ nông sản địa phương trước tình trạng thương lái mạo danh thương hiệu, mà quan trọng hơn là đặt nền móng thay đổi tư duy sản xuất: từ việc làm nông theo thói quen cảm tính sang tuân thủ quy trình chuẩn hóa.

Nhờ có "tấm hộ chiếu" pháp lý này, HTX Dịch vụ Nông nghiệp Xuân Thanh đã trở thành một trong những đơn vị kinh tế tập thể đầu tiên tại khu vực Đông Nam Bộ đưa được trái chôm chôm dán tem nhãn nhận diện vào hệ thống các siêu thị lớn như Co.opmart, Big C và sau này là Aeon Mall.

Nhãn hiệu hàng hóa năm 2011 đã chứng minh một thực tế: khi nông sản có pháp lý, vị thế thương lượng của HTX với các đơn vị thu mua được nâng lên rõ rệt, từ đó từng bước hạn chế tình trạng bị ép giá mỗi khi vào mùa thu hoạch rộ.

Nâng tầm nhờ Chỉ dẫn địa lý

Tuy nhiên, thực tiễn thương trường cho thấy, một nhãn hiệu tập thể hay nhãn hiệu hàng hóa do một HTX đơn lẻ sở hữu thường bị giới hạn về quy mô diện tích và nguồn lực quảng bá. Trong khi đó, danh tiếng của "Chôm chôm Long Khánh" lại là tài sản chung được bồi đắp từ lịch sử canh tác lâu đời của hàng ngàn hộ dân trên khắp vùng đất Long Khánh. Yêu cầu đặt ra là phải có nền tảng pháp lý rộng hơn, bảo hộ trên phạm vi toàn vùng sinh thái.

Giá trị của nông sản được nâng cao nhờ chú trọng đến sở hữu trí tuệ.

Đáp ứng đòi hỏi cấp thiết đó, ngày 08/6/2016, Cục Sở hữu trí tuệ đã ban hành Quyết định số 2350/QĐ-SHTT cấp Giấy chứng nhận đăng ký Chỉ dẫn địa lý (CDĐL) số 00048 cho sản phẩm "Chôm chôm Long Khánh". Đây là sản phẩm nông sản thứ hai của tỉnh Đồng Nai (sau Bưởi Tân Triều) đạt được hình thức bảo hộ cao nhất này.

Theo quyết định công nhận, Ủy ban nhân dân tỉnh Đồng Nai (nay là TP Đồng Nai) là cơ quan đại diện Nhà nước quản lý chỉ dẫn địa lý. Vùng địa lý bảo hộ không chỉ bó hẹp trong phạm vi ở Long Khánh khi đó mà còn mở rộng sang các khu vực phụ cận có cùng điều kiện thổ dưỡng, khí hậu đặc thù như Cẩm Mỹ, Thống Nhất và Xuân Lộc.

Theo đánh giá của Sở Khoa học và Công nghệ Đồng Nai, sự chuyển dịch từ Nhãn hiệu hàng hóa lên Chỉ dẫn địa lý mang bản chất kinh tế vô cùng quan trọng. Nó khẳng định rằng, chất lượng đặc trưng của chôm chôm Long Khánh là ruột giòn, vị ngọt thanh, tróc hạt, không bị dính vách lụa… không thể sao chép ở bất kỳ vùng đất nào khác, bởi nó là sự kết hợp độc bản giữa đặc tính thổ nhưỡng đất đỏ bazan tầng dày với tri thức bản địa được đúc kết qua nhiều thế hệ.

Sau khi tiếp quản, cơ quản quản lý tại Long Khánh đã ban hành Quy chế phân quyền sử dụng Chỉ dẫn địa lý. Hàng loạt HTX trên địa bàn như HTX Dịch vụ - Thương mại - Nông nghiệp Bình Lộc, HTX Dịch vụ Nông nghiệp Xuân Thanh... đã được chính thức trao quyền sử dụng tem nhãn Chỉ dẫn địa lý số 00048.

Sự hiện diện của logo Chỉ dẫn địa lý quốc gia trên từng thùng hàng không chỉ giúp nông sản của các HTX gia tăng giá trị bán lẻ từ 15 - 20% so với chôm chôm thông thường, mà còn tạo ra hàng rào bảo vệ uy tín vùng trồng trước sự xâm nhập của chôm chôm kém chất lượng từ nơi khác đổ về.

Mở đường cho nông sản vươn xa

Nếu như giai đoạn 2011 - 2016 là thời gian được chứng nhận của những tấm bằng bảo hộ, thì giai đoạn hiện nay chứng kiến sự chuyển mình sang kỷ nguyên thương mại hóa và số hóa tài sản trí tuệ.

Trong bối cảnh hội nhập quốc tế khắt khe, khái niệm tài sản trí tuệ tại các HTX sản xuất chôm chôm ở Đồng Nai đang được mở rộng định nghĩa. Nó không chỉ là logo hay tên gọi địa danh, mà là hệ thống dữ liệu sản xuất minh bạch gắn liền với sản phẩm. Thương hiệu Chôm chôm Long Khánh tại các HTX đang được tích hợp đồng bộ với các điều kiện kỹ thuật quan trọng để nâng cao giá trị gia trăng.

Trong đó, nhiều vùng chôm chôm của các HTX nhưHTX Thương mại Dịch vụ Nông nghiệp Xuân Định, HTX Nông nghiệp Xuân Bảo, HTX Nông nghiệp - Dịch vụ - Thương mại Bình Lộc…đã được cấp mã số vùng trồng để phục vụ xuất khẩu.Mã số vùng trồng hoạt động như một tài sản trí tuệ số, định danh chính xác vị trí địa lý của từng lô hàng, đáp ứng quy định truy xuất nguồn gốc khắt khe của các thị trường xuất khẩu như Trung Quốc, Mỹ, EU.

Bên cạnh đó, nhiều HTX cónhãn hiệu Chôm chôm Long Khánh như HTX Nông nghiệp - Dịch vụ - Thương mại Bình Lộc, HTX Dịch vụ Nông nghiệp Xuân Thanh… đã hoàn thiện hồ sơ đánh giá và công nhận OCOP. Việc đạt chuẩn OCOP buộc HTX phải chuẩn hóa toàn bộ bộ nhận diện thương hiệu, bao bì chống làm giả và quy trình đóng gói đạt tiêu chuẩn an toàn.

Những HTX có mã số vùng trồng hay đạt chứng nhận OCOP đều phải tuân thủ các quy định nghiêm ngặt.Mỗi trái chôm chôm khi xuất xưởng được gắn tem thông minh. Người tiêu dùng chỉ cần quét mã là có thể khảo sát toàn bộ "nhật ký sản xuất số" - từ ngày bón phân, xịt thuốc sinh học cho đến ngày thu hoạch của từng hộ thành viên HTX.

Sự chủ động ứng dụng tư duy sở hữu trí tuệ kiểu mới đã tạo ra những mô hình kinh tế nông nghiệp đa giá trị rất rõ nét tại Đồng Nai.

Trường hợp HTX Dịch vụ - Thương mại - Nông nghiệp Bình Lộc là ví dụ điển hình. Không chỉ dừng lại ở việc bán trái cây tươi có chỉ dẫn địa lý, HTX Bình Lộc đã biến thương hiệu "Chôm chôm Long Khánh" thành đòn bẩy phát triển mô hình Du lịch sinh thái vườn. Nhờ uy tín nhãn hiệu đã được bảo hộ, mỗi mùa chôm chôm chín, HTX đón hàng chục ngàn lượt khách du lịch đến tham quan, trải nghiệm hái trái tại vườn. Việc bán dịch vụ du lịch kết hợp tiêu thụ nông sản tại chỗ đã giúp doanh thu của các thành viên HTX tăng gấp 2 - 3 lần so với phương thức bán thô cho thương lái trước đây.

Chặng đường 15 năm đủ dài để khẳng định, nhãn hiệu hàng hóa Chỉ dẫn địa lý, mã số vùng trồng hay sản phẩm OCOP chính là nền tảng để thương mại hóa một loại nông sản đặc trưng được tốt hơn. Sức hút trên thị trường của trái chôm chôm Long Khánh hôm nay là minh chứng rõ nét cho điều đó.