Từ chiến lược nguồn nhân lực AI của Trung Quốc nhìn về chiến lược của Việt Nam
Trong cuộc cạnh tranh công nghệ toàn cầu, Trung Quốc đang đẩy mạnh đưa trí tuệ nhân tạo (AI) vào giáo dục phổ thông nhằm xây dựng thế hệ nhân lực có khả năng làm chủ công nghệ và đổi mới sáng tạo. Kinh nghiệm này gợi mở nhiều vấn đề đối với Việt Nam trong triển khai Nghị quyết 57-NQ/TW, nhất là yêu cầu đổi mới giáo dục, phổ cập kiến thức AI và chuẩn bị nguồn nhân lực chất lượng cao phục vụ mục tiêu phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia.

Học sinh tiểu học tham quan một trung tâm giáo dục trí tuệ nhân tạo tại thành phố Hàm Đan, tỉnh Hà Bắc, miền Bắc Trung Quốc, để tìm hiểu các công nghệ AI, ngày 12/11/2026. Ảnh: VCG
Tại một trường tư thục hàng đầu ở Bắc Kinh, Peng Gaodi, 13 tuổi, đã sử dụng trí tuệ nhân tạo (AI) để xây dựng hơn 200 ứng dụng, trong đó có nền tảng nộp bài tập về nhà và một sàn giao dịch hàng hóa đã qua sử dụng.
Theo truyền thông Anh ngày 16/11, xung quanh Peng, các bạn cùng lớp lập trình cho robot hình người chơi bóng đá, tham gia các khóa học lập trình và thực hành trên thiết bị mô phỏng chuyến bay. Những tấm áp phích khắp khuôn viên trường nội trú rộng 12 ha khuyến khích học sinh tạo ra một thế giới ảo trong 5 phút bằng phương pháp lập trình sáng tạo với AI.
Peng cho biết: "Trước đây, nếu không giải được một bài toán ở nhà, em phải gọi điện cho giáo viên, làm tăng khối lượng công việc của thầy cô. Nhưng giờ đây, em chỉ cần nhờ AI hỗ trợ để học tốt hơn. Điều này giúp nâng cao rõ rệt hiệu quả học tập của em".
Peng là học sinh của trường Tân Anh tài Bắc Kinh, ngôi trường có mức học phí 39.000 USD/năm. Trường này hiện có hơn 2.000 học sinh, đã xây dựng chương trình đổi mới sáng tạo kỹ thuật số riêng, bao gồm AI, robot và lập trình, đồng thời phát triển một mô hình AI phục vụ giảng dạy trên lớp, tích hợp các tính năng từ những hệ thống phổ biến của Trung Quốc.
Trường Tân Anh tài Bắc Kinh là một trong những hình mẫu tiên phong trong quá trình chuyển đổi sâu rộng hơn. Với gần 200 triệu học sinh tiểu học và trung học, Trung Quốc đang triển khai một trong những thử nghiệm học tập có sự hỗ trợ của AI quy mô lớn nhất thế giới, trong đó công nghệ này ngày càng được tích hợp vào hoạt động giảng dạy trên phạm vi toàn quốc.
Phổ cập AI
Đến năm 2030, Bắc Kinh đặt mục tiêu phổ cập kiến thức AI cho toàn bộ học sinh. Các hướng dẫn chung hiện hành về giáo dục AI quy định học sinh cần tiến từ việc tìm hiểu những khái niệm cơ bản trong những năm đầu đi học đến vận dụng các công cụ tiên tiến và kỹ năng tư duy phản biện trong những dự án phức tạp.
Trường học này là bức tranh chi tiết nhất từ trước đến nay về cách AI đang định hình lại các lớp học ở Trung Quốc.
Trung Quốc coi công nghệ này là yếu tố then chốt đối với tương lai kinh tế và cuộc cạnh tranh công nghệ với Mỹ, đồng thời hy vọng việc tiếp xúc sớm với AI sẽ nuôi dưỡng năng lực đổi mới sáng tạo trong nước, tạo tiền đề cho những đột phá lớn.
Nỗ lực thúc đẩy AI do nhà nước dẫn dắt tại Trung Quốc vượt xa những gì phương Tây đang thực hiện. Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình đã tuyên bố giáo dục AI là nền tảng của công cuộc cải cách.
Các kế hoạch "AI + giáo dục" cấp tỉnh cho thấy mức độ phối hợp chính thức chưa từng thấy ở những nơi khác. Gần một nửa số tỉnh và thành phố trực thuộc trung ương của Trung Quốc đã ban hành các kế hoạch có tính ràng buộc. Thượng Hải yêu cầu mỗi khối lớp phải có ít nhất 30 giờ giảng dạy kỹ năng AI mỗi năm, trong khi chính quyền thành phố Bắc Kinh có kế hoạch tích hợp AI vào hoạt động theo dõi sức khỏe học sinh và thành lập 100 trường học thí điểm trình diễn ứng dụng AI. Nhấn mạnh tầm quan trọng của lĩnh vực này, các địa phương như Ninh Hạ và Cam Túc dự kiến đưa kiến thức AI trực tiếp vào các kỳ thi tuyển sinh đầu cấp có tính cạnh tranh cao từ năm 2027.
Các văn bản này cũng hé lộ những ứng dụng AI rộng hơn trong lớp học. Ngoài lập trình và hỗ trợ học tập, tỉnh Quý Châu đang tích hợp công nghệ nhận diện khuôn mặt và phân tích hành vi bằng AI vào lớp học, trong khi Thượng Hải triển khai các hệ thống theo dõi sức khỏe thể chất và tinh thần. Tại Vân Nam, 14.000 lớp học dự kiến được trang bị hệ thống ghi hình và phân tích bài giảng bằng AI, biến các trường học Trung Quốc thành nơi thử nghiệm trên quy mô lớn, với những cơ hội và rủi ro có thể tác động đến nền giáo dục toàn cầu.
Lớp học của tương lai
Hiệu trưởng Liu Wei cho biết chỉ một bộ phận nhỏ học sinh tại trường Tân Anh tài Bắc Kinh sẽ trở thành nhà khoa học hoặc kỹ sư AI. Với số còn lại, mục tiêu là giúp các em coi AI như một công cụ thường ngày phục vụ học tập và sáng tạo.
Cách đó hàng trăm km, tại tỉnh An Huy ở miền quê Trung Quốc, trường Trung học Qinqing đang sử dụng chính công nghệ này để giải quyết một vấn đề mà các khu vực đô thị giàu có hiếm khi phải đối mặt: tình trạng thiếu giáo viên có trình độ chuyên môn.
Theo hiệu trưởng Yang Tianliang, 4.000 học sinh của trường, phần lớn là con em lao động di cư, học các môn chính thông qua những bài giảng do AI tạo ra. Học sinh tham gia các lớp học được cá nhân hóa trên máy tính bảng, trong đó các tác nhân AI đặt câu hỏi thay vì đưa ra đáp án khi các em gặp khó khăn.
"Tác nhân AI không bị mệt mỏi và cũng không bao giờ khiến học sinh cảm thấy mình ngốc nghếch chỉ vì đặt một câu hỏi cơ bản", ông Yang nói.
Nhà trường sử dụng các mô hình AI phổ biến của Trung Quốc từ Qwen của Alibaba, ByteDance và Z.AI để tạo văn bản, hình ảnh, bài giảng tương tác và video. Ông Yang cho biết trường cũng đã triển khai các dự án học tập theo nhóm nhỏ nhằm khuyến khích học sinh tương tác nhiều hơn.
Ông cho rằng phương pháp này đã góp phần giúp tỷ lệ học sinh trúng tuyển đại học tăng từ dưới 60% lên 90% trong những năm gần đây. Ông Yang ước tính có ít nhất 200 trường học khác tại Trung Quốc đang thử nghiệm các hệ thống tương tự.
Những trường như Trung học Qinqing cho thấy AI đang lan rộng nhanh chóng trong hệ thống giáo dục Trung Quốc như thế nào.
Kể từ năm 2024, Bộ Giáo dục Trung Quốc đã khuyến khích các trường đưa các khóa học AI vào chương trình giảng dạy, đào tạo giáo viên và phát triển các chương trình thí điểm. Học sinh tiểu học được làm quen với những công cụ AI cơ bản, trong khi học sinh lớn hơn tìm hiểu cách thức hoạt động của các hệ thống AI và vận dụng vào những dự án ngày càng phức tạp.
Trong năm qua, các cơ quan chức năng đã cam kết chi ít nhất 31 triệu USD cho thiết bị AI trong lớp học, hoạt động đào tạo và các nền tảng giảng dạy.
Con số thực tế có thể cao hơn nhiều do các khoản chi được phân bổ rải rác trong hàng nghìn ngân sách địa phương và chưa được thống kê chính thức. Công ty tư vấn iResearch ước tính chi tiêu cho số hóa giáo dục trong năm 2025 đạt gần 83 tỷ USD, trong đó các dự án AI tạo sinh chiếm 46% tổng giá trị mua sắm công nghệ AI trong lĩnh vực giáo dục.
Cần thước đo rõ ràng
Trung Quốc vẫn chưa thiết lập được khuôn khổ tiêu chuẩn để đánh giá kiến thức AI, khiến các trường học phải tự thử nghiệm và gây khó khăn cho việc đánh giá hiệu quả.
Bà Selena Guo, phụ trách danh mục nghiên cứu tại tổ chức nghiên cứu China Policy, cho biết: "Các bộ tiêu chí đánh giá năng lực AI ở cấp giáo dục phổ thông có tính hoàn thiện và được áp dụng rộng rãi vẫn đang trong quá trình xây dựng".
Những nghiên cứu ban đầu về tác động của AI đối với việc học tập của trẻ em cũng đưa ra các tín hiệu trái chiều. Một số nghiên cứu cho thấy hiệu quả cải thiện trong ngắn hạn, nhưng đồng thời đặt ra câu hỏi về sự phát triển trí tuệ trong dài hạn.
Một nghiên cứu gần đây khảo sát gần 27.000 thanh thiếu niên Trung Quốc cho thấy việc sử dụng AI có liên quan đến mức tăng 18% điểm bài tập về nhà, nhưng lại đi kèm mức giảm 20% điểm thi hằng tháng trong vòng 6 tháng, trong đó mức giảm lớn nhất thuộc về các môn khoa học xã hội.
Một cuộc khảo sát trên phạm vi toàn quốc tại Trung Quốc trong năm nay, với sự tham gia của hơn 320.000 học sinh, cũng ghi nhận những lợi ích của AI đối với giáo dục, nhưng đồng thời nêu lên những lo ngại về tình trạng phụ thuộc vào công nghệ và suy giảm khả năng tư duy độc lập. Những học sinh sử dụng AI ít nhất 3 lần mỗi tuần có khả năng ghi nhớ, lĩnh hội, phân tích và sáng tạo thấp hơn so với những em ít sử dụng công nghệ này.
Các kết quả nghiên cứu chưa chứng minh được mối quan hệ nhân quả, nhưng củng cố những lo ngại của giáo viên về tình trạng phó thác hoạt động tư duy cho công nghệ, khi trẻ em ngày càng giao các nhiệm vụ đòi hỏi tư duy cho AI thay vì tự phát triển những kỹ năng đó.
Chuyên gia cảnh báo quá trình tư duy của trẻ em có thể bị bỏ qua hoàn toàn nếu các trường không ngăn chặn tình trạng học sinh dựa vào AI để nhanh chóng tìm kiếm câu trả lời.
Việt Nam có thể rút ra điều gì?
Trong khi đó, Sở Giáo dục và Đào tạo Hà Nội vừa ban hành kế hoạch triển khai nội dung giáo dục AI cho toàn bộ học sinh phổ thông và học viên giáo dục thường xuyên trên địa bàn. Từ năm học 2026-2027, 100% học sinh được tiếp cận nội dung về AI với thời lượng 12 tiết mỗi năm.
Nhìn từ kinh nghiệm của Trung Quốc, việc đưa AI vào giáo dục không đơn thuần là bổ sung một công cụ công nghệ mới vào lớp học, mà còn là bước chuẩn bị nguồn nhân lực cho tương lai, tạo nền tảng để một quốc gia nâng cao năng lực cạnh tranh và từng bước làm chủ các công nghệ chiến lược. Tuy nhiên, những lo ngại về sự phụ thuộc vào AI, suy giảm khả năng tư duy độc lập cũng cho thấy phổ cập công nghệ phải đi đôi với phát triển năng lực tư duy phản biện, sáng tạo và khả năng làm chủ công nghệ của người học.
Đối với Việt Nam, đây cũng là vấn đề có ý nghĩa thiết thực trong quá trình triển khai Nghị quyết 57-NQ/TW của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia. Nghị quyết xác định phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao là một trong những trọng tâm, đồng thời nhấn mạnh yêu cầu nhanh chóng tiếp thu, hấp thụ, làm chủ và ứng dụng các thành tựu khoa học, công nghệ tiên tiến. Trong đó, giáo dục và đào tạo cần đóng vai trò nền tảng, giúp thế hệ trẻ không chỉ biết sử dụng AI mà còn có khả năng sáng tạo, phát triển công nghệ và giải quyết những vấn đề thực tiễn bằng tri thức của mình. Đây là điều kiện quan trọng để hình thành nguồn nhân lực có năng lực làm chủ công nghệ, góp phần hiện thực hóa khát vọng phát triển đất nước trong kỷ nguyên số.

