Từ 'điểm nghẽn' thể chế đến sáng kiến thực thi Nghị quyết 57

Trong bối cảnh đó, những sáng kiến mang tính kiến tạo năng lực, đặc biệt từ khu vực doanh nghiệp công nghệ lớn, đang trở thành yếu tố quan trọng để tháo gỡ các điểm nghẽn tồn tại lâu nay.

Khi chuỗi giá trị đổi mới sáng tạo bị đứt gãy

Theo các chuyên gia giáo dục đại học, một trong những điểm nghẽn lớn hiện nay nằm ở thể chế và khung pháp lý. PGS, TS Nguyễn Lê Hùng - Hiệu trưởng Trường Đại học Sư phạm Kỹ thuật (Đại học Đà Nẵng) cho rằng, hiện tại vẫn thiếu một khung pháp lý dài hạn và các cơ chế mang tính đột phá để khuyến khích sự cộng sinh giữa nhà trường và doanh nghiệp như trung tâm R&D, viện nghiên cứu, doanh nghiệp spin-off do nhà trường và doanh nghiệp đồng sở hữu.

Bên cạnh đó, chuỗi giá trị trong hợp tác đổi mới sáng tạo vẫn còn đứt gãy. Phần lớn các liên kết hiện nay vẫn mang tính hình thức, thiếu cơ chế chia sẻ lợi ích và khung pháp lý dài hạn. Thực trạng này dẫn tới một “nghịch lý” - số lượng thỏa thuận hợp tác ngày càng tăng, nhưng tỷ lệ nghiên cứu và chuyển giao vẫn thấp; nhiều đề tài có tiềm năng ứng dụng nhưng không tìm được đầu ra.

Doanh nghiệp thường chỉ tham gia ở khâu cuối, trong khi nhà trường thiếu động lực và công cụ để thương mại hóa kết quả nghiên cứu. Chuỗi giá trị từ ý tưởng – nghiên cứu – thử nghiệm – sản xuất – thị trường vì thế bị đứt gãy.

Một điểm nghẽn khác nằm ở cơ chế quản lý ngân sách nhà nước cho khoa học và công nghệ, cùng với cách thức phân bổ nguồn lực. Theo PGS, TS Lê Hùng Sơn - Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Trưng Vương, quy trình quản lý kinh phí nghiên cứu còn qua nhiều khâu trung gian và việc khoán chi theo kết quả đầu ra còn hạn chế khiến nguồn lực chưa được phân bổ theo hướng tập trung, đầu tư trực tiếp cho các nhóm nghiên cứu có năng lực và khả năng tạo tác động lớn. Qua đó ảnh hưởng đến mức độ bám sát thực tiễn và tiến độ đưa kết quả nghiên cứu vào ứng dụng.

Sáng kiến của doanh nghiệp công nghệ nhằm tháo gỡ các nút thắt

Thực thi theo tinh thần Nghị quyết 57-NQ/TW của Bộ Chính trị, FPT lựa chọn cách tiếp cận chủ động: trực tiếp thiết kế và triển khai các mô hình nhằm tổ chức lại hoạt động nghiên cứu, đào tạo và ứng dụng theo hướng gắn kết chặt chẽ hơn, thay vì chờ đợi sự hoàn thiện đầy đủ của khung thể chế.

Ông Trương Gia Bình - Chủ tịch HĐQT Tập đoàn FPT nhấn mạnh: “Trong bối cảnh công nghệ ngày càng gắn chặt với chủ quyền, an ninh và năng lực tự chủ quốc gia, FPT xác định đầu tư dài hạn cho công nghệ lõi không chỉ là lựa chọn chiến lược của doanh nghiệp, mà còn là trách nhiệm đối với sự phát triển bền vững của đất nước”.

Từ lựa chọn chiến lược đó, một trong những sáng kiến đáng chú ý của FPT là việc thành lập Viện Nghiên cứu Quantum AI & Cyber security (QACI) - một trong những viện nghiên cứu công nghệ cao đầu tiên của doanh nghiệp Việt Nam tập trung vào các lĩnh vực trí tuệ nhân tạo, an ninh mạng và công nghệ lượng tử.

Công nghệ lượng tử đang ngày càng trở nên quan trọng (Ảnh: IBM)

Các hoạt động nghiên cứu tại QACI được định hướng giải quyết những bài toán thực tiễn của quốc gia trong các lĩnh vực then chốt này, qua đó rút ngắn khoảng cách giữa nghiên cứu và thị trường, hạn chế tình trạng nghiên cứu không tìm được đầu ra – một trong những nguyên nhân cốt lõi khiến chuỗi giá trị đổi mới sáng tạo bị đứt gãy.

Trên thực tế, việc FPT trực tiếp tham gia xây dựng và triển khai các hệ thống xương sống của quốc gia, từ hạ tầng dữ liệu, cơ sở dữ liệu quốc gia đến các nền tảng số cho bộ, ngành và địa phương, đã tạo cho doanh nghiệp lợi thế đặc biệt trong việc nhận diện đúng nhu cầu, xác định đúng bài toán và dẫn dắt hoạt động nghiên cứu gắn chặt với ứng dụng.

Đối với điểm nghẽn phân bổ nguồn lực tài chính, FPT lựa chọn giải pháp đầu tư tập trung, quy mô lớn và dài hạn. Trên cơ sở sớm nhận diện rằng nghiên cứu công nghệ lõi không thể phát triển bằng các khoản đầu tư ngắn hạn, FPT đã công bố sự dịch chuyển chiến lược trong đầu tư dài hạn cho các công nghệ tương lai.

Theo đó, Tập đoàn dành khoảng 100 triệu USD cho Viện Nghiên cứu Quantum AI & Cyber security, gắn với các mục tiêu cụ thể như đào tạo 100 tiến sĩ, phát triển và bồi dưỡng 2.000 chuyên gia công nghệ, cùng với việc tạo ra 500 công bố khoa học, bằng sáng chế và tài sản sở hữu trí tuệ.

Cách tiếp cận này tạo điều kiện hình thành các nhóm nghiên cứu mạnh, đủ năng lực theo đuổi các hướng nghiên cứu có chiều sâu trong thời gian dài, đồng thời chuyển trọng tâm từ phân bổ nguồn lực theo thủ tục sang đầu tư theo năng lực và kết quả.

Song song với đó, để khắc phục hạn chế trong tổ chức mô hình hợp tác “ba nhà”, FPT chủ động điều chỉnh cách tiếp cận ở khâu đào tạo và phát triển nhân lực. Hoạt động đào tạo được thiết kế lại theo hướng gắn chặt với yêu cầu thực thi, trong đó sinh viên không chỉ được trang bị kiến thức công nghệ, mà còn được bổ sung các nội dung về quản lý nhà nước, hành chính công, kinh tế số, tài chính số và quản trị số – những năng lực cần thiết để tham gia trực tiếp vào các dự án chuyển đổi số của Nhà nước và doanh nghiệp.

Trên nền tảng đó, FPT khởi xướng sáng kiến thành lập Liên minh nhân lực chiến lược thực thi Nghị quyết 57, hướng tới xây dựng lực lượng nhân lực dự bị có khả năng huy động, điều phối và sử dụng linh hoạt theo nhu cầu triển khai thực tiễn. đưa sinh viên công nghệ về địa phương theo học kỳ thực tập, là học kỳ đào tạo sinh viên trong môi trường thực tế bắt buộc.

Gần đây, sinh viên Trường Đại học FPT được bố trí làm việc toàn thời gian tại các cơ quan, đơn vị cơ sở của tỉnh Quảng Ninh, trực tiếp tham gia vận hành và hỗ trợ hạ tầng số bổ sung cho địa phương nguồn nhân lực trẻ được đào tạo bài bản và sẵn sàng tham gia ngay vào các nhiệm vụ chuyển đổi số.

Việc tháo gỡ các điểm nghẽn trong hệ sinh thái đổi mới sáng tạo đòi hỏi những cách tiếp cận mang tính tổ chức và đầu tư dài hạn. Thông qua các sáng kiến, FPT đang tiếp cận Nghị quyết 57 như một quá trình kiến tạo năng lực, góp phần đưa các chủ trương lớn về khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo đi vào thực tiễn.

LÊ LÂM