Tư duy phát triển mới - Phần 2: Từ 4 dòng chảy đến 6 chiều không gian

Khai thác không gian ngầm mở ra cơ hội đầu tư phát triển đô thị. Ảnh: Đạt Thành

“6 chiều không gian” - khi địa phương không còn chỉ phát triển trên mặt đất

Nếu “4 dòng chảy” là phần động lực, thì “6 chiều không gian” là nền vật chất và thể chế mà các dòng chảy ấy đi qua. Điểm quan trọng ở đây là địa phương không thể tiếp tục được nhìn như một mặt phẳng. Một tỉnh, thành hiện đại phải được nhìn như một cấu trúc đa lớp không gian.

Thứ nhất, không gian mặt đất.

Đây là lớp không gian truyền thống: đô thị, nông thôn, khu công nghiệp, vùng nông nghiệp, hạ tầng giao thông, khu dân cư, thiết chế xã hội. Nhưng khác với cách tiếp cận cũ, tư duy mới đòi hỏi mặt đất phải được tổ chức theo chức năng phát triển, không chỉ theo ranh giới xã, phường. Đâu là cực động lực, đâu là cửa ngõ logistics, đâu là vành đai nông nghiệp, đâu là lõi sinh thái, đâu là vùng dự trữ cho mở rộng trong 30-50 năm tới. Đây là cách nhìn rất khác với mô hình phân đất theo chỉ tiêu hành chính.

Thứ hai, không gian lòng đất.

Nhiều địa phương Việt Nam đang sở hữu tài nguyên khoáng sản, nước ngầm, năng lượng ngầm hoặc có nhu cầu phát triển hạ tầng ngầm quy mô lớn. Nhưng trong nhiều trường hợp, lòng đất hoặc bị khai thác ngắn hạn, hoặc bị bỏ ngoài tư duy phát triển. Tư duy mới yêu cầu lòng đất phải được quản trị như một chiều không gian chiến lược, gắn với an ninh tài nguyên, môi trường, công nghiệp chế biến, hạ tầng cấp thoát nước và phát triển dài hạn.

Thứ ba, không gian tầm thấp.

Không gian tầm thấp là một chiều không gian mới nổi nhưng có ý nghĩa lớn trong giai đoạn tới. Đó là không gian của UAV, logistics nhanh, giám sát nông nghiệp, đo đạc, cứu hộ, phòng cháy chữa cháy rừng, quản trị thiên tai và nhiều ứng dụng đô thị thông minh. Với những tỉnh rộng, nhiều vùng khó tiếp cận hoặc nhiều không gian nông nghiệp, rừng núi, đây sẽ là lớp không gian giúp tăng mạnh hiệu quả quản lý và giảm chi phí logistics.

Thứ tư, không gian biển.

Đối với các tỉnh ven biển hoặc có được cửa ra biển sau sáp nhập, biển không thể tiếp tục bị hiểu đơn giản là du lịch. Biển là cửa ngõ logistics, là hành lang năng lượng, là công nghiệp ven bờ, là kết nối quốc tế, là chiều mở chiến lược của địa phương. Một tỉnh có cao nguyên nhưng có thêm biển, hoặc có công nghiệp nội địa nhưng có thêm cảng, không chỉ “có thêm tài nguyên”, mà đã thay đổi bản chất địa kinh tế của mình.

Thứ năm, không gian số và dữ liệu.

Không gian số và dữ liệu cho phép địa phương vượt qua giới hạn vật lý. Sau sáp nhập, điều này càng có ý nghĩa. Nó giúp người dân vùng xa tiếp cận dịch vụ công mà không phải luôn di chuyển đến trung tâm. Nó giúp doanh nghiệp theo dõi thủ tục, quy hoạch, đất đai, đầu tư và dịch vụ công theo thời gian thực. Nó giúp dữ liệu giữa các vùng cũ được hợp nhất. Trong bối cảnh mới, không gian số phải được xem là không gian phát triển thực, không phải công cụ phụ trợ.

Thứ sáu, không gian văn hóa.

Đây là chiều không gian mềm nhưng có thể quyết định nhất đến bản sắc, niềm tin xã hội và sức hấp dẫn đầu tư. Sau sáp nhập, một tỉnh rất dễ đối diện nguy cơ “cộng lãnh thổ nhưng chưa cộng bản sắc”. Không gian văn hóa là nơi tạo ra câu chuyện chung, biểu tượng chung, niềm tự hào chung và lực hút mềm. Nó giúp các vùng cũ nhìn thấy mình không chỉ đang bị quản lý chung, mà đang thuộc về một tương lai chung.

“4 dòng chảy” còn như một ngôn ngữ quốc tế của đầu tư

Một hạn chế lớn của nhiều địa phương Việt Nam là vẫn nói với nhà đầu tư bằng ngôn ngữ hành chính, trong khi dòng vốn toàn cầu ra quyết định bằng ngôn ngữ dòng chảy. Địa phương thường giới thiệu về diện tích, dân số, số khu công nghiệp, ưu đãi thuế, quỹ đất sạch, tinh thần quyết tâm của lãnh đạo. Những điều đó cần, nhưng chưa đủ. Chúng mô tả địa phương như một đơn vị quản lý, chứ chưa mô tả nó như một hệ sinh thái đầu tư.

Trong khi đó, đặc biệt với các quỹ hạ tầng, định chế tài chính phát triển, tập đoàn logistics, năng lượng, công nghệ hay các chuỗi sản xuất toàn cầu, câu hỏi họ đặt ra thường là:

- Hàng hóa gì sẽ đi qua đây và đi theo hành lang nào?

- Vốn cần vào đâu trước để mở khóa tăng trưởng?

- Dịch vụ hỗ trợ có đủ chiều sâu không?

- Dữ liệu có đủ minh bạch, hiện đại và đáng tin không?

Nói cách khác, họ nhìn địa phương như một “node” trong mạng lưới kinh tế lớn hơn, không phải như một bản đồ hành chính cô lập. Và chính vì vậy, khung “4 dòng chảy” có thể được xem như một ngôn ngữ quốc tế của phát triển và đầu tư.

Nó giúp địa phương “dịch” lợi thế vật chất của mình sang ngôn ngữ mà vốn quốc tế hiểu. “Chúng tôi có nền nông nghiệp mạnh” là một mô tả nội bộ. Nhưng “chúng tôi nằm trên hành lang hàng hóa có thể kết nối vùng nguyên liệu, chế biến sâu, logistics lạnh và xuất khẩu” mới là một mô tả đầu tư. “Chúng tôi có tiềm năng điện gió” là một mô tả tài nguyên. Nhưng “chúng tôi có thể hình thành một nền tảng vốn xanh, năng lượng tái tạo và công nghiệp carbon thấp” mới là ngôn ngữ đầu tư. “Chúng tôi đang chuyển đổi số” là khẩu hiệu. Nhưng “chúng tôi xây dựng không gian dữ liệu điều hành làm giảm chi phí giao dịch và tăng độ tin cậy thể chế cho nhà đầu tư” mới là điều thị trường quan tâm.

Từ góc nhìn đó, “4 dòng chảy” không chỉ là một công cụ quy hoạch nội bộ. Nó là cách để các địa phương Việt Nam bước vào đối thoại đẳng cấp hơn với dòng vốn toàn cầu.

Một tư duy phát triển mới cho các tỉnh, thành Việt Nam

Từ khung “4 dòng chảy x 6 chiều không gian”, có thể rút ra một số nguyên tắc chiến lược chung cho các địa phương trong bối cảnh mới.

Trước hết, mỗi tỉnh, thành phải tự trả lời lại câu hỏi: mình là ai trong cấu trúc quốc gia mới? Không thể tiếp tục định vị bằng thế mạnh cũ, tên gọi cũ hay quán tính cũ một cách máy móc. Sau sáp nhập, bản sắc địa phương phải được định nghĩa lại theo vai trò liên vùng, vị trí trong chuỗi giá trị quốc gia, cấu trúc không gian mới và khả năng hấp thụ các dòng chảy phát triển.

Thứ hai, phát triển phải đi theo trục và cực, không theo bình quân địa bàn. Nếu dàn đều mọi nguồn lực để “nơi nào cũng có phần”, kết quả thường là không nơi nào đủ mạnh để bứt phá. Tư duy đúng là chọn trục xương sống, chọn các cực động lực, rồi kết nối phần còn lại bằng hạ tầng và dữ liệu.

Thứ ba, trung tâm hành chính mới phải là trung tâm điều phối, không chỉ là nơi đặt trụ sở. Đây là thay đổi nhận thức rất quan trọng trong bối cảnh hậu sáp nhập. Một trung tâm hành chính hiện đại phải tối ưu tiếp cận, có dư địa mở rộng dài hạn, gắn với hạ tầng giao thông và hạ tầng số và đóng vai trò nút điều phối các dòng chảy phát triển.

Thứ tư, dữ liệu phải trở thành trụ cột của quản trị địa phương. Không có dữ liệu dùng chung, mọi mô hình hợp nhất sớm muộn sẽ bị kéo lùi bởi quán tính bộ máy cũ.

Cuối cùng, bản sắc văn hóa phải được nâng lên thành hạ tầng mềm của phát triển. Một địa phương sau sáp nhập muốn bền vững phải có một câu chuyện chung đủ lớn để các vùng cũ thấy mình ở trong đó.

Việt Nam đang bước vào một giai đoạn mà nhiều địa phương không còn có thể phát triển bằng tư duy quản lý địa giới tĩnh. Đặc biệt sau sáp nhập hành chính, không gian quản trị của nhiều tỉnh, thành đã thay đổi về chất, không chỉ về lượng. Điều đó đòi hỏi một tư duy phát triển mới: quản trị địa phương như quản trị một hệ dòng chảy trên một cấu trúc đa không gian.

(*) Trường Đại học KHXH&NV, Đại học Quốc gia TPHCM
(**) Nhóm Cố vấn cao cấp - Minh Triết Capital & Consulting