Từ kinh tế dữ liệu đến kinh tế AI: Gợi mở chiến lược phát triển mới cho Việt Nam

Toàn cảnh Diễn đàn Kinh tế Việt Nam 2026

Từ mô hình truyền thống đến yêu cầu chuyển đổi sang kinh tế dữ liệu và AI

Trong nhiều năm, tăng trưởng kinh tế của Việt Nam chủ yếu dựa trên ba trụ cột quen thuộc: Mở rộng lực lượng lao động, gia tăng vốn đầu tư và thúc đẩy xuất khẩu. Mô hình này đã mang lại những thành tựu quan trọng, giúp Việt Nam hội nhập sâu rộng vào nền kinh tế toàn cầu. Tuy nhiên, khi bước sang giai đoạn phát triển cao hơn, các giới hạn của mô hình này ngày càng bộc lộ rõ.

Lợi thế lao động giá rẻ dần suy giảm, hiệu quả sử dụng vốn khó có thể cải thiện đột phá, trong khi cạnh tranh quốc tế chuyển mạnh sang năng suất, công nghệ và đổi mới sáng tạo. Trong bối cảnh đó, yêu cầu tìm kiếm một động lực tăng trưởng mới không còn là lựa chọn mà trở thành đòi hỏi tất yếu.

Theo đề xuất của ông Nguyễn Trung Chính, dữ liệu cần được nhìn nhận như một yếu tố sản xuất mới của nền kinh tế. Nếu trong nền kinh tế công nghiệp, tài nguyên và năng lượng đóng vai trò then chốt, thì trong nền kinh tế số, dữ liệu chính là “nguyên liệu đầu vào”. Tuy nhiên, dữ liệu tự thân chưa tạo ra giá trị nếu không có công cụ xử lý phù hợp. Đây chính là vai trò của trí tuệ nhân tạo (AI).

Ông Nguyễn Trung Chính đề xuất Khung chiến lược chuyển đổi AI Quốc gia (AI-X) hướng tới nền kinh tế AI của Việt Nam

AI được xem là “động cơ” giúp chuyển hóa dữ liệu thành tri thức, sản phẩm và dịch vụ, từ đó tạo ra năng lực cạnh tranh mới. Không chỉ dừng ở việc hỗ trợ ra quyết định hay tự động hóa một số quy trình, AI đang từng bước trở thành nền tảng cốt lõi của hoạt động sản xuất và kinh doanh.

Tham luận cũng chỉ ra ba cơ chế quan trọng để kinh tế dữ liệu và AI tạo ra đột phá. Thứ nhất, nâng cao năng suất lao động trên diện rộng nhờ tự động hóa và tối ưu hóa. Thứ hai, mở ra các ngành kinh tế hoàn toàn mới như: “Dữ liệu như một dịch vụ” hay “AI như một dịch vụ”. Thứ ba, tái cấu trúc các ngành kinh tế hiện hữu - từ sản xuất, tài chính, y tế đến nông nghiệp - theo hướng thông minh, chính xác và hiệu quả hơn.

Điểm đáng chú ý là cách tiếp cận này không xem AI đơn thuần là một công cụ công nghệ, mà đặt nó vào trung tâm của mô hình tăng trưởng. Điều đó đồng nghĩa với việc chuyển từ tư duy “ứng dụng công nghệ” sang “tái tổ chức nền kinh tế dựa trên công nghệ”.

Khung chiến lược AI-X: Từ nền tảng dữ liệu đến tái cấu trúc mô hình phát triển

Trên nền tảng tư duy đó, đề xuất nổi bật của CMC là xây dựng Khung chiến lược chuyển đổi AI Quốc gia (AI-X). Đây không chỉ là một chương trình phát triển công nghệ, mà là một lộ trình tổng thể nhằm đưa Việt Nam tiến tới nền kinh tế AI.

Theo cách tiếp cận này, dữ liệu là điều kiện cần, nhưng AI mới là tầng giá trị cao hơn, nơi dữ liệu được chuyển hóa thành năng suất, sản phẩm và năng lực cạnh tranh quốc gia. Khung AI-X được đề xuất gồm 8 trụ cột, 12 chương trình và 50 hành động chiến lược, với mục tiêu đóng góp từ 150 đến 250 tỷ USD cho nền kinh tế vào năm 2045. Đáng chú ý, cách tiếp cận này không chỉ dừng ở phát triển công nghệ, mà hướng tới tổ chức lại toàn bộ mô hình tăng trưởng dựa trên AI.

Quang cảnh Diễn đàn

Để hiện thực hóa mục tiêu đó, nhóm giải pháp đầu tiên được nhấn mạnh là hoàn thiện thể chế. Một trong những điểm nghẽn lớn hiện nay là dữ liệu chưa được nhìn nhận đầy đủ như một loại tài sản. Việt Nam còn thiếu các quy định cụ thể về định giá dữ liệu, quyền sở hữu, quyền sử dụng sau giao dịch cũng như cơ chế bảo vệ tài sản số. Việc xây dựng khung pháp lý đồng bộ cho dữ liệu và AI, cùng với cơ chế thử nghiệm chính sách (sandbox), được xem là điều kiện tiên quyết.

Song song với thể chế là yêu cầu phát triển hạ tầng và thị trường dữ liệu. Nhà nước cần đóng vai trò kiến tạo thông qua cơ chế đặt hàng doanh nghiệp công nghệ nghiên cứu làm chủ công nghệ lõi, đồng thời hỗ trợ đầu tư vào các hạ tầng thiết yếu như cáp quang biển, trung tâm dữ liệu quy mô lớn và hệ thống phục vụ AI. Việc xây dựng thị trường dữ liệu, từ sàn giao dịch dữ liệu quốc gia đến các sàn chuyên ngành, cũng được coi là bước đi quan trọng nhằm tạo “nguồn nguyên liệu” cho đổi mới sáng tạo.

Một nội dung đáng chú ý khác là cơ chế mở dữ liệu công có chọn lọc. Thông qua cổng dữ liệu mở và API, doanh nghiệp có thể tiếp cận dữ liệu để phát triển các ứng dụng AI, qua đó thúc đẩy hệ sinh thái đổi mới sáng tạo.

Bên cạnh đó, nhân lực và nghiên cứu phát triển là yếu tố quyết định để biến định hướng thành năng lực thực tế. Đề xuất nhấn mạnh việc tăng cường hợp tác giữa doanh nghiệp và các trường đại học trong đào tạo, gắn kỹ năng với nhu cầu thị trường. Đồng thời, cần phát huy vai trò của các quỹ, trung tâm đổi mới sáng tạo và hệ sinh thái startup trong lĩnh vực AI, dữ liệu. Chính sách thu hút chuyên gia quốc tế và người Việt Nam ở nước ngoài cũng được xem là giải pháp quan trọng để nâng cao năng lực R&D trong nước.

Thông điệp xuyên suốt là: Nếu Việt Nam muốn chuyển từ mô hình tăng trưởng dựa vào vốn và lao động sang mô hình dựa trên năng suất và tri thức, thì dữ liệu và AI cần được đặt ở vị trí trung tâm. Và để làm được điều đó, một chiến lược tổng thể như AI-X không chỉ là gợi ý, mà có thể trở thành nền tảng cho bước chuyển mang tính quyết định trong giai đoạn phát triển tới.

Thu Hằng. Ảnh: PV