Từ làng nghề thủ công đến những sản phẩm di sản có chỗ đứng trong đời sống đương đại
Một bản thiết kế đẹp vẫn phải chỉnh sửa nhiều lần để khi tạo ra sản phẩm, vừa đáp ứng tiêu chí phù hợp với quy trình làm gốm, vừa giữ được nét riêng của nghề gốm truyền thống. Từ trải nghiệm của các thí sinh trong Cuộc thi “Theo bước di sản cộng đồng 2026”, các nghệ nhân và chuyên gia chia sẻ về cách làm thế nào để sản phẩm thủ công có chỗ đứng trong xã hội đương đại, và mang lại sinh kế cho người làm nghề.

Lễ khai mạc triển lãm Cuộc thi "Theo bước chân di sản cộng đồng 2026"
Di sản không phải để bày trong tủ kính
Di sản sẽ không chỉ hiện diện trong tủ trưng bày ở bảo tàng mà nó là cả một kho tàng tri thức của các nghệ nhân, là các giá trị văn hóa được trao truyền qua nhiều thế hệ. Đó là nhận định của bà Trần Tuyết Lan, Tổng Giám đốc Công ty Craft Link. Sau hơn 30 năm đồng hành cùng các nghệ nhân làm nghề thủ công truyền thống, bà Lan có một nguyên tắc là luôn khuyến khích các bạn trẻ sáng tạo, nhưng sự sáng tạo phải gắn liền với sự hiểu biết về nghề, tôn trọng di sản. Đó là hai thứ quan trọng mà lớp nghệ nhân đi sau phải dành thời gian học hỏi, tìm hiểu trước khi thiết kế, sáng tạo.
Để chứng minh sự quan trọng của hai yếu tố này, bà Trần Tuyết Lan lấy ví dụ, trong quá trình đồng hành, hỗ trợ Cuộc thi “Theo bước di sản cộng đồng 2026”. Các thí sinh nhóm “nghệ nhân Bát Tràng” có những thiết kế rất đẹp, nhưng phải chỉnh sửa lại thiết kế rất nhiều lần cho phù hợp với kỹ năng và quy trình làm gốm truyền thống Bát Tràng. Tức là từ ý tưởng trên bản vẽ thiết kế đến hiện thực hóa thành sản phẩm phải tính đến việc gìn giữ giá trị cốt lõi.

Những chia sẻ của nghệ nhân và chuyên gia tại lễ khai mạc triển lãm
Trong quá trình làm việc với các bạn trẻ, bà Trần Tuyết Lan cảm nhận rõ các nghệ nhân trẻ đang cố gắng sáng tạo sản phẩm của mình bằng cách đưa hơi thở hiện đại, kết hợp với truyền thống, nhưng vẫn giữ được giá trị vốn có của nghề. Sự sáng tạo này giúp cho sản phẩm truyền thống như có linh hồn hiện đại, gần gũi với cuộc sống hơn. Bà Lan cho rằng đó là sự thành công trong việc giữ gìn và kế thừa của thế hệ trẻ.
Theo nghệ nhân Lã Văn Hùng, làm được sản phẩm gốm khác với sản phẩm gốm đạt chất lượng, đạt tiêu chuẩn an toàn. Đó là hai khái niệm khác hẳn nhau. Với anh, sản phẩm đạt chất lượng, an toàn thì nó phức tạp, mất công và khó khăn hơn rất nhiều. Anh lấy ví dụ từ chính gia đình mình, từ đời bố mẹ đến bản thân anh vẫn luôn hướng tới những sự khó khăn, phức tạp ấy để tạo ra những sản phẩm thủ công vừa đẹp, vừa an toàn cho sức khỏe của người tiêu dùng.
Quá trình đồng hành cùng các nghệ nhân trẻ tham gia Cuộc thi “Theo bước di sản cộng đồng”, nghệ nhân Lã Văn Hùng yêu cầu các thí sinh phải tìm hiểu thêm về nghề để thiết kế, sáng tạo ra những sản phẩm phù hợp hơn với đời sống đương đại.
Năm yếu tố để di sản thủ công được thị trường đón nhận
Các nghệ nhân làm nghề thủ công truyền thống đang nỗ lực làm ra những sản phẩm mang giá trị thẩm mỹ và văn hóa lớn, nhưng để sản phẩm ấy thực sự có chỗ đứng trong đời sống, theo kinh nghiệm của bà Trần Tuyết Lan cần có năm yếu tố quyết định để sản phẩm được thị trường đón nhận.

Bà Trần Tuyết Lan có kinh nghiệm nhiều năm đồng hành cùng các nghệ nhân thủ công truyền thống
Yếu tố đầu tiên bà nhấn mạnh đó là sản phẩm đó phải đẹp đã, tức là nó phải đẹp để mọi người nhìn là thấy thích, thấy vừa mắt. Kế đến, khi giới thiệu một sản phẩm ra thị trường, những câu chuyện đằng sau đó như các nghệ nhân, truyền thống văn hóa gắn liền với các sản phẩm đó. Tiếp theo, một yếu tố cực kỳ quan trọng nữa đó là công năng của sản phẩm. Bà Lan khẳng định, ít ai muốn mua một sản phẩm thủ công mỹ nghệ nào đó về chỉ để ngắm. Phần lớn công chúng mong muốn sản phẩm phải có nhiều giá trị, tức là vừa đẹp, vừa phải sử dụng được. Nếu như công năng sử dụng càng phù hợp với người tiêu dùng thì sẽ càng càng khiến cho khách hàng lưu giữ cái sản phẩm đó lâu hơn. Từ đó, sản phẩm sẽ có sức sống lâu hơn trên thị trường.
Một yếu tố nữa bà đề cập đến đó là chất lượng của sản phẩm phải đạt được đến mức độ nhất định. Bởi vì một sản phẩm đạt tất cả các yếu tố về đẹp, công năng, rồi câu chuyện phía sau, nhưng chất lượng không đạt yêu cầu thì cũng không thể đứng vững trên thị trường được. Và yếu tố cuối cùng là giá cả. Giá cả của sản phẩm phải hợp lý.
Theo Lan, hợp lý ở đây không có nghĩa là phải có giá rẻ, mà là giá hợp lý cho mỗi sản phẩm. Giá cả phải được xứng đáng với công sức của nhà thiết kế, sáng tạo, của các nghệ nhân bỏ ra để hoàn thiện cái sản phẩm ấy. Bà Lan cho rằng, nếu như một sản phẩm thủ công truyền thống mà hội tụ được cả năm yếu tố đó thì sẽ có một cánh rộng lớn để đưa vào thị trường.
Thách thức đối với di sản thủ công truyền thống
Chia sẻ về tiềm năng phát triển các sản phẩm đạt giải trong Cuộc thi “Theo bước di sản cộng đồng”. Bà Trần Tuyết Lan cho rằng, mỗi một sản phẩm sẽ có một thị trường riêng, không có thị trường nào có thể thỏa mãn tất cả những sản phẩm trưng bày. Với vai trò đồng hành, hỗ trợ các nghệ nhân trẻ, bà nhận định, một số sản phẩm đạt giải rất đẹp, bà hoàn toàn có thể hỗ trợ ngay lập tức để đưa sản phẩm tiếp cận thị trường phù hợp từ trong nước đến quốc tế.

Sáng tạo, làm mới sản phẩm di sản thủ công truyền thống là cần thiết nhưng phải đảm bảo không làm mất đi giá trị cốt lõi
Cũng theo bà Trần Tuyết Lan, nghề thủ công truyền thống đang gặp những thách thức lớn. Đó là làm sao để sản phẩm sáng tạo ra “sống” được trên thị trường, và để trao truyền cho thế hệ sau. Bà lấy ví dụ thực tế, có những làng nghề truyền thống ở các vùng dân tộc thiểu số họ có khả năng tạo ra những sản phẩm rất đẹp nhưng lại thiếu các kỹ năng về thiết kế, về nguồn thông tin, về thị trường…
Đồng tình với quan điểm của bà Trần Tuyết Lan, nghệ nhân Lã Văn Hùng cũng nhận định là khả năng thiết kế của các nghệ nhân trẻ rất yếu. Có những sản phẩm của thí sinh khiến anh thức trắng nhiều đêm liền để sửa. Đến nỗi anh cảm thấy nản mà muốn bỏ hỗ trợ cho sản phẩm.
Theo nghệ nhân Lã Văn Hùng, sự yếu kém đó xuất phát từ việc các bạn trẻ chưa thực sự hiểu nghề. Nếu để làm theo một số thiết kế của các nghệ nhân trẻ thì không đáp ứng được. Anh cũng nhấn mạnh, sáng tạo, làm mới sản phẩm là rất cần thiết để đáp ứng với thị hiếu tiêu dùng, nhưng sự sáng tạo ấy phải giữ được giá trị truyền thống cốt lõi, có giá trị bảo tồn, phát triển về sau.
Bà Trần Tuyết Lan cũng không kỳ vọng một người có thể hiểu được tất cả các công đoạn. Theo bà, giải pháp tối ưu là đưa sản phẩm vào mạng lưới. Trong mạng lưới đó, các nghệ nhân, các nhà sản xuất phải phối hợp với nhau ở khâu sáng tạo. Các bạn thiết kế phối hợp tiếp với các chuyên gia, các doanh nghiệp, hoặc các nhà đầu tư để đưa sản phẩm ra thị trường. Khi xây dựng được mạng lưới đầy đủ mắt xích như vậy sẽ đảm bảo được mỗi mắt xích sẽ làm tốt nhất công việc của mình. Từ đó, các nghệ nhân làm nghề truyền thống phát huy được bản sắc. Các sản phẩm thủ công truyền thống nói riêng và các sản phẩm nói chung của Việt Nam sẽ có sức sống khi đưa ra thị trường.

Ban tổ chức chụp ảnh cùng các cá nhân, tập thể đạt giải
Ông Nguyễn Đức Tăng, Giám đốc Trung tâm nghiên cứu và Phát huy giá trị di sản văn hóa (CCH) – Hội Di sản Văn hóa Việt Nam – Ban Giám khảo Cuộc thi “Theo bước di sản cộng đồng 2026” cũng cho rằng, trong mạng lưới đó, vai trò của các doanh nghiệp, các nhà đầu tư rất quan trọng. Sản phẩm của các nghệ nhân trẻ cần có các doanh nghiệp trung gian đỡ đầu đưa vào thị trường. Ông hy vọng, ngày càng có nhiều mạng lưới được thành lập và kết nối để nguồn sức trẻ, giúp những sản phẩm thủ công truyền thống không chỉ có giá trị về văn hóa mà còn mang tính thương mại cao, tương lai vươn ra thế giới. Nếu làm được như vậy, di sản không những được bảo tồn, phát huy mà còn đảm bảo sinh kế cho các nghệ nhân.
Một số hình ảnh tại triển lãm:

Từ làng nghề thủ công đến những sản phẩm di sản có chỗ đứng trong đời sống đương đại




