Từ 'ông già lười' đến danh nhân được UNESCO vinh danh

Trong lịch sử y học dân tộc, nếu Tuệ Tĩnh đặt nền móng cho tư tưởng “Nam dược trị Nam nhân” ở thế kỷ XIV, thì đến thế kỷ XVIII, Hải Thượng Lãn Ông đã nâng y học cổ truyền Việt Nam lên tầm hệ thống, hoàn chỉnh cả về lý luận lẫn thực hành. Ông không chỉ là một danh y lỗi lạc mà còn là nhà tư tưởng, nhà văn hóa lớn, người dành trọn đời mình cho lý tưởng “vì dân mà chữa bệnh”.

Đại danh y Hải Thượng Lãn Ông.

Danh y Hải Thượng Lãn Ông tên thật là Lê Hữu Trác, sinh năm 1724 tại làng Liêu Xá, huyện Đường Hào (nay thuộc Yên Mỹ, Hưng Yên), trong một gia đình khoa bảng. Thuở nhỏ, ông nổi tiếng thông minh, từng theo đuổi con đường học hành để thi cử, lập thân.

Lê Hữu Trác xuất thân từ một gia đình truyền thống khoa bảng, nhiều người học giỏi, đỗ cao, làm quan to dưới thời vua Lê chúa Trịnh. Cha của ông là Lê Hữu Mưu, đỗ đệ tam giáp tiến sĩ và làm quan dưới triều Lê Dụ Tôn tới bậc thượng thư. Mẹ ông là Bùi Thị Thường, quê ở xứ Bầu Thượng, xã Tĩnh Diệm, huyện Hương Sơn, tỉnh Hà Tĩnh.

Ông là con thứ bảy trong gia đình. Biệt hiệu Hải Thượng do hai chữ đầu tiên tỉnh (Hải Dương) và tên phủ (Thượng Hồng), nhưng cũng có thể do chữ Bầu Thượng là quê mẹ và đây là nơi ông ở lâu nhất (từ năm 26 tuổi đến khi mất).

Biến cố lớn của cuộc đời xảy ra khi ông theo anh vào miền Trung, rồi gia nhập quân đội chúa Trịnh trong bối cảnh đất nước còn chia cắt Đàng Trong – Đàng Ngoài. Tuy nhiên, sau nhiều trải nghiệm binh nghiệp và chứng kiến cảnh sinh tử, ông dần chán nản công danh. Cái chết của người anh ruột vì bệnh tật đã khiến Lê Hữu Trác chuyển hướng sang học y, quyết tâm tìm con đường cứu người thay vì chinh chiến.

Ông rời chốn quan trường, về quê mẹ ở Hương Sơn (Hà Tĩnh) ẩn cư, chuyên tâm nghiên cứu y thư, sưu tầm phương thuốc và trực tiếp chữa bệnh cho dân. Từ đây, ông lấy hiệu là “Hải Thượng Lãn Ông”, nghĩa là “ông già lười đất Hải Thượng”, thể hiện thái độ khiêm nhường, xa lánh, “lười” với danh lợi.

Cống hiến lớn nhất của đại danh y Hải Thượng Lãn Ông là bộ sách đồ sộ Hải Thượng y tông tâm lĩnh, gồm 66 quyển, được biên soạn trong nhiều năm, hoàn thành vào cuối thế kỷ XVIII. Đây được xem là công trình y học lớn nhất trong lịch sử y học cổ truyền Việt Nam.

Tác phẩm không chỉ hệ thống hóa lý luận Đông y (âm dương, ngũ hành, tạng phủ, kinh lạc…), mà còn đúc kết kinh nghiệm lâm sàng phong phú qua hàng chục năm chữa bệnh thực tế. Ông đề cập đến nhiều chuyên khoa: nội, ngoại, phụ, nhi, truyền nhiễm, cấp cứu, dưỡng sinh… đồng thời bàn sâu về y đức và phương pháp hành nghề.

Điểm đặc biệt của bộ sách là tinh thần chọn lọc và sáng tạo. Hải Thượng Lãn Ông tiếp thu tinh hoa y học Trung Hoa nhưng không rập khuôn máy móc. Ông gia giảm phương thuốc cho phù hợp khí hậu, thổ nhưỡng và thể trạng người Việt. Tinh thần độc lập, thực tiễn ấy giúp y học dân tộc thoát khỏi lệ thuộc hoàn toàn vào sách vở ngoại quốc.

Năm 2023, nhân dịp kỷ niệm 300 năm ngày sinh, Hải Thượng Lãn Ông được UNESCO vinh danh là Danh nhân văn hóa thế giới. Sự kiện này không chỉ là dấu mốc mang ý nghĩa lịch sử, mà còn là sự ghi nhận quốc tế đối với tài năng y học kiệt xuất cùng những đóng góp to lớn, bền vững của ông cho nền y học cổ truyền Việt Nam và nhân loại. Đồng thời, đây cũng là sự khẳng định giá trị lâu dài của di sản tư tưởng, văn hóa mà ông để lại cho hậu thế.

Một trong những căn cứ quan trọng để UNESCO tôn vinh đại danh y Lê Hữu Trác chính là triết lý y đức sâu sắc được ông đúc kết trong các lời răn dạy dành cho người hành nghề y. Ông quan niệm y học là “nhân thuật” – nghệ thuật của lòng nhân ái, đặt sinh mệnh con người lên trên hết. Chính tư tưởng ấy đã làm nên tầm vóc không chỉ của một đại danh y, mà còn của một nhà văn hóa lớn, có ảnh hưởng vượt thời đại.

Nếu danh y Tuệ Tĩnh nổi tiếng với tuyên ngôn “Nam dược trị Nam nhân”, thì Hải Thượng Lãn Ông để lại dấu ấn sâu đậm với quan niệm về y đức. Trong phần “Y huấn cách ngôn”, ông khẳng định người thầy thuốc phải lấy lòng nhân ái làm gốc, coi sinh mạng con người là trên hết.

Ông viết đại ý rằng: làm thuốc là nhân thuật, không được mưu cầu lợi lộc; gặp người nghèo phải tận tâm cứu chữa; với bệnh nặng càng phải thận trọng; không được phân biệt giàu nghèo, sang hèn. Những lời răn ấy đến nay vẫn còn nguyên giá trị, trở thành chuẩn mực đạo đức nghề y.

Suốt nhiều thập kỷ hành nghề tại vùng núi Hương Sơn, ông chữa bệnh cho dân nghèo không quản ngại đường sá hiểm trở. Nhiều giai thoại kể rằng ông sẵn sàng đi bộ hàng chục cây số, băng rừng vượt suối để cứu một bệnh nhân nguy kịch.

Năm 1782, chúa Trịnh Sâm triệu danh y Hải Thượng Lãn Ông ra Thăng Long chữa bệnh cho thế tử Trịnh Cán. Dù tuổi đã cao, ông vẫn lên đường, mang theo cả kinh nghiệm lẫn bản lĩnh của một danh y từng trải.

Sau thời gian thăm khám, ông thẳng thắn trình bày bệnh trạng và phương hướng điều trị, không vì áp lực quyền lực mà thay đổi chuyên môn. Chuyến đi này được ông ghi chép lại trong tác phẩm Thượng kinh ký sự, một tập ký đặc sắc, phản ánh sinh động đời sống phủ chúa cuối Lê – Trịnh, đồng thời cho thấy khí tiết và nhân cách của tác giả.

Hoàn thành sứ mệnh, ông xin trở về quê, tiếp tục cuộc sống ẩn dật và hành nghề cho đến khi qua đời năm 1791, thọ 67 tuổi.

Mai Nguyễn