Từ Oslo đến St. Petersburg: Ngoại giao Ukraine trước phép thử của những lợi ích đối nghịch

Mỹ đang nỗ lực đưa Nga và Ukraine ngồi lại bàn đàm phán ba bên nhằm giải quyết xung đột. (Nguồn: ABC News)

Trong hai ngày 20-21/10, Đặc phái viên Mỹ Steve Witkoff đã tham gia các cuộc trao đổi với Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky, Thủ tướng Na Uy Jonas Gahr Støre, Tổng thống Phần Lan Alexander Stubb và đại diện châu Âu tại Oslo.

Hãng tin Reuters dẫn lời một quan chức Mỹ cho biết, các cuộc trao đổi tập trung vào những thành tố của khuôn khổ hòa bình toàn diện, gồm bảo đảm an ninh cho Ukraine, kế hoạch kinh tế hậu xung đột và cấu trúc an ninh rộng hơn ở châu Âu.

Ngày hôm sau, ông Witkoff tới St. Petersburg và hội đàm với Tổng thống Nga Vladimir Putin trong gần ba giờ. Trước cuộc gặp, Người phát ngôn Điện Kremlin Dmitry Peskov cho biết, phía Moscow mong ông Witkoff thông tin trực tiếp với Tổng thống Putin về những trao đổi với Ukraine và châu Âu. Sau cuộc gặp, Trợ lý Tổng thống Nga Yuri Ushakov tuyên bố, Moscow sẵn sàng về nguyên tắc nối lại đàm phán ba bên ở cấp chuyên gia, có thể ngay trong tháng 11.

Về phía Mỹ, Đặc phái viên Witkoff mô tả các cuộc trao đổi là mang tính xây dựng, Tổng thống Donald Trump cũng phát đi thông điệp lạc quan về triển vọng chấm dứt xung đột. Tuy nhiên, phía Moscow dè dặt hơn: Ông Ushakov nhận định những đề xuất được chuyển tới từ Oslo chưa có nhiều nội dung thực chất để giải quyết khủng hoảng.

Sự khác biệt trong các tuyên bố sau những cuộc tiếp xúc trên cho thấy các bên chưa thống nhất ngay cả về cách đo lường sự tiến triển trong các cuộc tiếp xúc. Vì vậy, việc Nga đồng ý đàm phán không có nghĩa là Moscow đã chấp thuận kế hoạch của Mỹ, nhưng cũng không nên xem sự dè dặt của Moscow là bằng chứng chắc chắn rằng đối thoại sẽ thất bại.

Bất đồng cốt lõi

Trong phát biểu ngày 22/10, Tổng thống Nga Putin lưu ý, các cuộc đàm phán tương lai cần hướng tới bảo đảm an ninh lâu dài cho cả nước này và Ukraine, đồng thời xem xét khuôn khổ an ninh trên toàn châu Âu. Ông nhấn mạnh, Moscow muốn một giải pháp cuối cùng, thay vì lệnh ngừng bắn tạm thời khiến xung đột có thể bùng phát trở lại. Theo Reuters, nhà lãnh đạo Nga đồng tình với quan điểm rằng, thương lượng cần đề cập kiến trúc an ninh châu Âu nói chung.

Yêu cầu này phù hợp với lập trường Moscow theo đuổi nhiều năm, liên quan vai trò của Tổ chức Hiệp ước Bắc Đại Tây Dương (NATO), quy chế an ninh của Ukraine và sự hiện diện quân sự phương Tây. Nga cũng tiếp tục viện dẫn cách diễn giải của mình về các sự kiện từ năm 2014 và các thỏa thuận Minsk. Tuy nhiên, đây là quan điểm của Điện Kremlin, trong khi Ukraine và các nước phương Tây có cách đánh giá khác về trách nhiệm và diễn biến lịch sử.

Mâu thuẫn nằm ở chỗ Moscow muốn các quan ngại an ninh của Nga được đưa vào thỏa thuận, còn Kiev và châu Âu lo ngại việc đáp ứng những yêu cầu đó có thể hạn chế quyền tự quyết của Ukraine hoặc hợp thức hóa thay đổi lãnh thổ bằng vũ lực. Chỉ tập trung vào ngừng bắn có thể giúp giảm giao tranh trước mắt nhưng để lại nguy cơ tái diễn xung đột; ngược lại, giải quyết toàn bộ cấu trúc an ninh châu Âu trong một văn bản duy nhất có thể khiến đàm phán trở nên quá phức tạp.

Tại Oslo, Tổng thống Ukraine Zelensky cho biết, các bên đã thảo luận nhiều phương án ngừng bắn, bảo đảm an ninh và những vấn đề nhạy cảm liên quan lãnh thổ. Ông nói Ukraine sẵn sàng đàm phán, muốn thấy dấu hiệu giảm leo thang, nhưng các vấn đề lãnh thổ cần được thảo luận ở cấp lãnh đạo cấp cao. Theo hãng thông tấn Ukrinform, ông cũng đề cập những lựa chọn bảo đảm an ninh theo mô hình NATO, bao gồm khả năng dựa trên Điều 5 hoặc một hình thức giới hạn hơn.

Đối với Kiev, cam kết trên giấy khó tạo niềm tin nếu không đi kèm cơ chế giám sát, quy trình xác định vi phạm và biện pháp ứng phó được thống nhất trước. Ukraine cũng khẳng định tương lai của đất nước không thể được quyết định khi thiếu sự tham gia của chính quốc gia này. Khả năng thương lượng của Kiev còn phụ thuộc vào mức độ hỗ trợ của Mỹ: Nếu Washington ưu tiên một thỏa thuận nhanh chóng, Ukraine có thể chịu sức ép xem xét những phương án thỏa hiệp từng bị bác bỏ.

Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky (bên phải) và đặc phái viên Mỹ Steve Witkoff ôm nhau khi hai người gặp nhau tại Oslo ngày 20/10, đứng ngoài cùng bên trái là Tổng thống Phần Lan Alexander Stubb. (Nguồn: TV2 / POOL / SMK)

Châu Âu cũng muốn có tiếng nói trong việc định hình hòa bình. Thủ tướng Na Uy Jonas Gahr Støre cho biết, việc các đặc phái viên Witkoff và Jared Kushner tham gia các cuộc họp tại Oslo theo đề nghị của Ukraine cho thấy nỗ lực ngoại giao của Mỹ có tính xây dựng hơn. Tổng thống Phần Lan Alexander Stubb tham gia trao đổi về an ninh, năng lượng và khả năng giảm leo thang. Các đối tác châu Âu nhấn mạnh sự cần thiết phải phối hợp với Mỹ và bảo đảm Ukraine trực tiếp tham gia vào những quyết định liên quan tương lai của đất nước.

Lợi ích của châu Âu không chỉ nằm ở kết quả trước mắt. Các nước trong khu vực sẽ phải xử lý hệ quả an ninh, hỗ trợ tái thiết và có thể đóng góp vào những cơ chế bảo đảm hậu xung đột. Nếu Mỹ và Nga định hình thỏa thuận mà châu Âu không có tiếng nói tương xứng, các nước này có thể phải đối diện với một cấu trúc an ninh mới mà ít có cơ hội tác động. Tuy nhiên, châu Âu không hoàn toàn đồng nhất về hỗ trợ quân sự, nguồn lực tài chính hay cách tiếp cận Nga. Ảnh hưởng của họ vì thế còn phụ thuộc vào khả năng phối hợp lập trường và cụ thể hóa các cam kết.

Ba kịch bản cho giai đoạn tiếp theo

Dù các bên đã nối lại tiếp xúc, khoảng cách về những điều kiện cốt lõi vẫn chưa được thu hẹp rõ rệt. Vì vậy, triển vọng tiếp theo không chỉ phụ thuộc vào việc duy trì đối thoại, mà còn vào khả năng chuyển các tuyên bố ngoại giao thành cam kết cụ thể và có thể kiểm chứng.

Các cuộc tiếp xúc cấp chuyên gia có thể giúp xác định phạm vi bất đồng, xử lý vấn đề nhân đạo, trao đổi tù binh và giảm nguy cơ tính toán sai lầm. Hợp tác kinh tế, từ năng lượng đến phân bón, cũng có thể tạo thêm động lực để Nga và Mỹ duy trì liên lạc.

Việc Nga trả tự do cho công dân Mỹ Stephen Hubbard trong dịp ông Witkoff tới Saint Petersburg mang ý nghĩa nhân đạo và ngoại giao, nhưng chưa đủ để chứng minh quan hệ song phương đã bình thường hóa hoặc Moscow thay đổi lập trường về Ukraine.

Ở giai đoạn này, cần phân biệt việc khôi phục kênh thương lượng với tiến triển thực chất hướng tới thỏa thuận. Những dấu hiệu đáng chú ý sẽ là chương trình nghị sự được thống nhất, cơ chế giám sát ngừng bắn được xác lập, các cam kết được xác định rõ và có bước triển khai trên thực tế. Trên cơ sở đó, có thể hình dung ba kịch bản chính cho giai đoạn tiếp theo.

Kịch bản thứ nhất: Đàm phán ba bên được nối lại nhưng tiến triển chậm.Các nhóm chuyên gia có thể bắt đầu đàm phán về trao đổi tù binh, cơ chế liên lạc, bảo vệ hạ tầng năng lượng và các biện pháp giảm leo thang. Tuy nhiên, khi chuyển sang lãnh thổ, bảo đảm an ninh và quy chế hậu xung đột của Ukraine, tiến trình có thể gặp trở ngại lớn.

Kịch bản thứ hai: Mỹ gia tăng sức ép để thúc đẩy thỏa hiệp. Washington có thể yêu cầu Kiev và Moscow linh hoạt hơn nhằm đạt được một khuôn khổ chính trị. Nhưng sức ép không bảo đảm thành công: Ukraine có thể phản đối những điều khoản bị coi là xâm phạm chủ quyền, trong khi Nga có thể tiếp tục yêu cầu thay đổi sâu rộng về an ninh. Một thỏa thuận thiếu sự chấp nhận và cơ chế thực thi của các bên liên quan sẽ khó bền vững.

Kịch bản thứ ba: Tiến trình đàm phán đình trệ. Nếu bất đồng về lãnh thổ, chủ quyền và bảo đảm an ninh tiếp tục không thể dung hòa, các cuộc tiếp xúc có thể không vượt qua được giai đoạn thăm dò. Khi đó, những tuyên bố tích cực hoặc thỏa thuận hợp tác riêng lẻ khó tạo ra thay đổi đáng kể trên thực địa. Nguy cơ này càng lớn nếu các bên sử dụng đàm phán chủ yếu để củng cố vị thế hoặc gia tăng sức ép, thay vì tìm kiếm những điều khoản mà các bên liên quan có thể chấp nhận.

Dù theo hướng nào, thước đo quan trọng vẫn là liệu đối thoại có tạo ra những cam kết cụ thể, có thể kiểm chứng và được thực hiện hay không. Các cuộc gặp tại Oslo và Saint Petersburg đã mở lại một kênh ngoại giao, nhưng chừng nào những bất đồng cốt lõi chưa được xử lý, việc nối lại đối thoại vẫn chưa thể được xem là dấu hiệu cho thấy hòa bình đã ở gần.

Phép thử quyết định là liệu các bên có thể tìm được điểm cân bằng giữa những yêu cầu an ninh của Nga, chủ quyền của Ukraine và lợi ích ổn định lâu dài của châu Âu, rồi chuyển sự cân bằng đó thành điều khoản rõ ràng, cơ chế giám sát đáng tin cậy và cam kết có thể thực thi hay không.