Từ 'phên giậu' biên cương đến cực tăng trưởng mới nơi cửa ngõ giao thương

Từ “phên giậu” đến cửa ngõ hành lang kinh tế

Địa hình chia cắt, giao thông khó khăn từng được xem là rào cản phát triển của Cao Bằng; trong giai đoạn mới, lợi thế địa kinh tế cùng hệ thống cửa khẩu đang trở thành nền tảng để tỉnh tham gia sâu hơn vào tuyến hành lang kinh tế Việt Nam - Trung Quốc. Xác định kinh tế cửa khẩu (KTCK) là một trong những trụ cột tăng trưởng quan trọng, từ năm đầu 2025 triển khai Nghị quyết Đại hội Đảng bộ tỉnh, Tỉnh ủy, UBND tỉnh tiếp tục xúc tiến với nước bạn Trung Quốc về đầu tư, nâng cấp cặp cửa khẩu Tà Lùng (Việt Nam) - Thủy Khẩu (Trung Quốc), bao gồm lối thông quan cầu Tà Lùng II (Việt Nam) - Thủy Khẩu (Trung Quốc), chính thức được nâng cấp lên cửa khẩu quốc tế; cửa khẩu Lý Vạn (Việt Nam) - Thạc Long (Trung Quốc) nâng cấp lên cửa khẩu song phương và tiếp tục khảo sát phục vụ nâng cấp lên cửa khẩu quốc tế; triển khai thủ tục nâng cấp các cửa khẩu Pò Peo (Việt Nam) - Nhạc Vu (Trung Quốc), Hạ Lang (Việt Nam) - Khoa Giáp (Trung Quốc)… Qua đó, mở rộng “cánh cửa” giao thương, tạo thêm điểm kết nối cho hàng hóa, dịch vụ, phương tiện và dòng vốn qua biên giới.

Đến nay, Khu KTCK tỉnh trên có 50 dự án đầu tư, trong đó trên 40 dự án đã đi vào hoạt động, tạo việc làm ổn định cho khoảng 600 lao động và đóng góp trên 120 tỷ đồng vào ngân sách nhà nước. Năm 2025, kim ngạch xuất nhập khẩu (XNK) qua các cửa khẩu đạt 1,635 tỷ USD, tăng 84% so với năm trước; thu thuế XNK đạt 2.257 tỷ đồng, tăng gấp 3 lần kế hoạch đề ra. Những con số này cho thấy KTCK ngày càng khẳng định vai trò là động lực tăng trưởng quan trọng của tỉnh.

Tuy nhiên, để lợi thế cửa khẩu thực sự trở thành lợi thế cạnh tranh, điều kiện tiên quyết là phải tháo gỡ điểm nghẽn về hạ tầng giao thông. Những năm qua, chi phí vận chuyển cao và khả năng kết nối với các trung tâm logistics, cảng biển còn hạn chế làm giảm sức hấp dẫn của tỉnh đối với các doanh nghiệp XNK. Do vậy, Dự án cao tốc Đồng Đăng (Lạng Sơn) - Trà Lĩnh (Cao Bằng) và Bắc Kạn (Thái Nguyên) - Cao Bằng đang được kỳ vọng tạo bước ngoặt cho phát triển kinh tế biên giới, mở ra không gian liên kết mới giữa hệ thống cửa khẩu, khu KTCK, khu công nghiệp, vùng sản xuất hàng hóa và các trung tâm logistics. Việc kết nối gần hơn với mạng lưới cao tốc quốc gia, từng bước hoàn thiện hành lang vận tải từ biên giới đến các cảng biển phía Bắc.

Tại Hội nghị trao đổi, hợp tác giữa 3 tỉnh Cao Bằng - Lạng Sơn - Thái Nguyên, đầu năm 2026, lãnh đạo các địa phương thống nhất lấy liên kết hạ tầng giao thông, logistics, thương mại và XNK làm trọng tâm hợp tác giai đoạn 2026 - 2030. Theo định hướng này, Cao Bằng sẽ phát huy vai trò là địa bàn mở thông, trung chuyển mới của hành lang kinh tế ra biển, tạo điều kiện thúc đẩy lưu thông hàng hóa giữa Việt Nam, Trung Quốc và các nước ASEAN.

Từ những chuyển động trên, tỉnh từng bước chuyển từ khai thác lợi thế vị trí sang kiến tạo không gian phát triển mới: từ khó khăn là “điểm cuối” của giao thông miền núi sẽ trở thành mắt xích quan trọng trên tuyến hành lang kinh tế Việt Nam - Trung Quốc. Đây cũng là tiền đề để tỉnh tiếp tục tái cấu trúc KTCK, phát triển logistics và nâng cao giá trị gia tăng của mỗi dòng hàng qua biên giới.

Doanh nghiệp thực hiện thủ tục hải quan tại Cửa khẩu Quốc tế Trà Lĩnh.

Tái cấu trúc hệ sinh thái kinh tế biên giới: Giữ dòng hàng, tạo dòng giá trị

Nếu tuyến cao tốc Đồng Đăng - Trà Lĩnh mở ra không gian phát triển mới thì tái cấu trúc KTCK chính là chìa khóa để Cao Bằng biến lợi thế vị trí địa lý thành năng lực cạnh tranh. Bởi trong bối cảnh thương mại biên giới ngày càng cạnh tranh, giá trị của một cửa khẩu không còn được đo bằng số lượng phương tiện hay kim ngạch XNK mà bằng khả năng giữ lại giá trị gia tăng từ mỗi dòng hàng hóa đi qua.

Thực tiễn từ những tháng đầu năm 2026 (tháng 1 - 5/2026) cho thấy, yêu cầu đổi mới tư duy phát triển KTCK đã trở nên cấp thiết. Tổng kim ngạch XNK hàng hóa qua các cửa khẩu trên địa bàn đạt 456 triệu USD, giảm 13% so với cùng kỳ năm trước; 206 doanh nghiệp mở tờ khai XNK, giảm 19%; thu thuế XNK đạt 510,4 tỷ đồng, bằng 28% kế hoạch năm. Trong khi đó, thu phí sử dụng công trình kết cấu hạ tầng khu vực cửa khẩu đạt 21,2 tỷ đồng, tăng 147% so với cùng kỳ năm 2025; doanh thu của các dự án trong khu KTCK quý I/2026 đạt trên 325 tỷ đồng, đóng góp ngân sách hơn 7 tỷ đồng.
Những con số trên phản ánh bức tranh hai chiều của KTCK. Một mặt, hoạt động thông quan được duy trì ổn định, chuyển đổi số tại cửa khẩu từng bước phát huy hiệu quả, môi trường đầu tư tiếp tục được cải thiện. Mặt khác, kim ngạch XNK và số thu ngân sách giảm cho thấy tăng trưởng vẫn phụ thuộc nhiều vào lưu lượng hàng hóa và diễn biến của thị trường. UBND tỉnh chỉ rõ những điểm nghẽn cần sớm tháo gỡ như: hạ tầng logistics chưa đồng bộ, kết nối giao thông đến một số cửa khẩu còn hạn chế, nhiều dự án đầu tư trong Khu KTCK chậm tiến độ hoặc hoạt động chưa hiệu quả; chưa hình thành được hệ sinh thái dịch vụ logistics và các dịch vụ hỗ trợ XNK có giá trị gia tăng cao.

Theo Chủ tịch UBND tỉnh Lê Hải Hòa, muốn phát huy vai trò của Khu KTCK, cần chuyển mạnh từ tư duy “quản lý cửa khẩu” sang “tổ chức chuỗi logistics và dòng hàng”. Trên tinh thần đó, tỉnh xây dựng Đề án tổng thể phát triển logistics và KTCK giai đoạn 2026 - 2030, ưu tiên đầu tư các trung tâm logistics, kho lạnh, trung tâm trung chuyển hàng hóa, phát triển thương mại điện tử xuyên biên giới, thanh toán số và các dịch vụ tài chính phục vụ hoạt động XNK.

Định hướng này phù hợp với xu thế phát triển của các trung tâm cửa khẩu hiện đại trên thế giới. Một cửa khẩu không chỉ thực hiện chức năng kiểm tra, kiểm soát người và hàng hóa, mà còn phải trở thành nơi tập trung các hoạt động bảo quản, sơ chế, đóng gói, kiểm định chất lượng, truy xuất nguồn gốc, cấp chứng nhận xuất xứ, vận tải đa phương thức và phân phối hàng hóa. Khi chuỗi dịch vụ được hình thành ngay tại địa phương, giá trị gia tăng sẽ không còn “đi theo” dòng hàng hóa, mà được giữ lại để tạo thêm nguồn thu ngân sách, việc làm và cơ hội phát triển cho doanh nghiệp địa phương.

Đối với Cao Bằng, tái cấu trúc hệ sinh thái kinh tế biên giới không chỉ nhằm nâng cao kim ngạch XNK mà còn hướng tới mục tiêu xây dựng một trung tâm logistics hiện đại trên tuyến hành lang kinh tế Việt Nam - Trung Quốc. Khi cửa khẩu được kết nối đồng bộ với cao tốc, khu KTCK vùng nguyên liệu và hệ thống dịch vụ logistics, mỗi chuyến hàng qua biên giới mang ý nghĩa giao thương, góp phần tạo ra nhiều giá trị kinh tế ngay trên địa bàn. Đó cũng là bước chuyển quan trọng từ phát triển kinh tế biên mậu truyền thống sang KTCK hiện đại, từ khai thác lợi thế địa lý sang kiến tạo động lực tăng trưởng bền vững cho tỉnh trong giai đoạn mới.

Kiến tạo hành lang phát triển: Doanh nghiệp đồng hành, người dân hưởng lợi

Thời gian qua, UBND tỉnh, các ngành hữu quan đẩy mạnh cải cách thủ tục hành chính, chuyển đổi số trong quản lý XNK và tăng cường đối thoại với cộng đồng doanh nghiệp. Việc triển khai thí điểm Nền tảng cửa khẩu số tại Cửa khẩu Quốc tế Tà Lùng và Cửa khẩu Quốc tế Trà Lĩnh là một bước đi quan trọng trong xây dựng cửa khẩu thông minh. Theo ông Nông Xuân Ánh, Phó Đội trưởng Hải quan Cửa khẩu Quốc tế Tà Lùng (Chi cục Hải quan khu vực XVI), đến nay, 100% doanh nghiệp hoạt động XKN tại cửa khẩu đã thực hiện khai báo trên Nền tảng cửa khẩu số; trong thời gian thí điểm, có 161 doanh nghiệp tham gia với 2.276 lượt phương tiện khai báo, góp phần rút ngắn thời gian xử lý hồ sơ, nâng cao tính công khai, minh bạch trong quản lý.

Hiệu quả chuyển đổi số được nhiều doanh nghiệp ghi nhận. Bà Nông Mai Lan, đại diện Công ty TNHH Thương mại và Xây dựng Sơn Lan, hoạt động tại Cửa khẩu Quốc tế Trà Lĩnh cho biết: Hạ tầng cơ sở cửa khẩu được đầu tư, sự phối hợp giữa hải quan, biên phòng và các lực lượng chức năng ngày càng chặt chẽ, nhanh gọn, chính xác giúp doanh nghiệp giảm nhiều thời gian trong quá trình làm thủ tục. Doanh nghiệp mong muốn tuyến cao tốc Đồng Đăng (Lạng Sơn) - Trà Lĩnh (Cao Bằng) sớm hoàn thành và hệ thống logistics tiếp tục được đầu tư để giảm chi phí vận chuyển, nâng cao sức cạnh tranh của hàng hóa.

Không chỉ đồng hành cùng doanh nghiệp, tỉnh xác định phát triển KTCK phải gắn với mục tiêu nâng cao đời sống nhân dân khu vực biên giới. Trong các cuộc làm việc với Ban Quản lý Khu kinh tế và các lực lượng chức năng tại cửa khẩu, Bí thư Tỉnh ủy, Chủ tịch HĐND tỉnh Phan Thăng An yêu cầu tiếp tục đổi mới tư duy quản lý, lấy hiệu quả phục vụ doanh nghiệp làm thước đo chất lượng điều hành; đồng thời nghiên cứu cơ chế phát triển cửa khẩu thông minh, đẩy mạnh số hóa quy trình XNK, tạo môi trường đầu tư thuận lợi, nhưng phải đặt trong tổng thể xây dựng biên giới hòa bình, hữu nghị, hợp tác và phát triển.

Từ những chuyển động mới KTCK của tỉnh, hành lang kinh tế Việt Nam - Trung Quốc không chỉ được kiến tạo bằng những tuyến cao tốc hay những cửa khẩu hiện đại, mà còn được xây dựng bằng niềm tin của doanh nghiệp, bằng một nền hành chính phục vụ và bằng khát vọng vươn lên của người dân vùng biên. Khi doanh nghiệp tìm thấy cơ hội đầu tư, người dân tìm thấy sinh kế bền vững và địa phương giữ lại được nhiều giá trị gia tăng từ mỗi dòng hàng XNK, Cao Bằng không chỉ là điểm kết nối trên bản đồ giao thương mà còn trở thành cực tăng trưởng mới của vùng Đông Bắc trong tiến trình hội nhập kinh tế quốc tế.