Từ tủ lạnh siêu thị đến lưới điện: Khi tấn công mạng đe dọa an ninh kinh tế

Người dân mua sắm tại siêu thị ở Paris, Pháp. Ảnh: THX/TTXVN

Khi một cuộc tấn công mạng có thể làm hỏng hàng hóa

Các cuộc tấn công nhằm vào hệ thống làm lạnh tại châu Âu cho thấy rủi ro an ninh mạng đang vượt ra ngoài phạm vi dữ liệu và máy tính để tác động trực tiếp đến hàng hóa thiết yếu. Theo tờ Irish Examiner ngày 10/11, khoảng 19 quốc gia châu Âu, trong đó có 15 nước thành viên Liên minh châu Âu (EU), đã ghi nhận các hệ thống tủ lạnh, tủ đông tại siêu thị trở thành mục tiêu tấn công mạng.

Điểm đáng lo ngại là những thiết bị phục vụ bảo quản thực phẩm hằng ngày có thể bị can thiệp thông qua kết nối Internet. Các hệ thống làm lạnh công nghiệp thường được kết nối mạng để theo dõi nhiệt độ, cảnh báo sự cố và điều khiển từ xa. Khi quyền điều khiển rơi vào tay tin tặc, nhiệt độ bảo quản có thể bị thay đổi, khiến thực phẩm hư hỏng và buộc doanh nghiệp phải tiêu hủy hàng hóa.

Theo tuyên bố chung của Ủy ban châu Âu và Cơ quan An ninh mạng Liên minh châu Âu (ENISA) ngày 4/11, các hệ thống làm lạnh thương mại tại nhiều nước thành viên đã bị ảnh hưởng từ ngày 11/10. Sau đợt sự cố đầu tháng 11, ENISA, Cơ quan Cảnh sát Liên minh châu Âu (Europol) và mạng lưới ứng cứu sự cố máy tính của EU đã tăng cường phối hợp, trao đổi thông tin và hướng dẫn các tổ chức giảm thiểu nguy cơ.

Sự việc cho thấy một nghịch lý của chuyển đổi số: thiết bị càng được kết nối để nâng cao hiệu quả vận hành thì càng cần được bảo vệ trước nguy cơ xâm nhập từ xa. Kết nối Internet giúp doanh nghiệp giám sát nhiều kho hàng, điểm bán và giảm chi phí quản lý. Tuy nhiên, nếu hệ thống điều khiển thiếu các biện pháp bảo mật cần thiết, một điểm yếu kỹ thuật có thể gây thiệt hại vượt xa giá trị của thiết bị bị tấn công.

Đối với chuỗi cung ứng thực phẩm, hậu quả càng đáng lo ngại. Thực phẩm tươi sống, thịt, thủy sản, sữa và nhiều sản phẩm chế biến phải được duy trì trong điều kiện nhiệt độ phù hợp từ khâu vận chuyển, lưu kho đến bán lẻ. Chỉ một mắt xích bị gián đoạn cũng có thể ảnh hưởng đến chất lượng hàng hóa, làm tăng chi phí và gây tổn thất kinh tế.

Khác với sự cố website có thể được khắc phục bằng việc khôi phục dữ liệu hoặc hệ thống, thực phẩm đã hư hỏng do mất kiểm soát nhiệt độ không phải lúc nào cũng có thể cứu vãn. Vì vậy, khả năng phát hiện sớm, duy trì vận hành dự phòng và xử lý sự cố kịp thời có ý nghĩa đặc biệt quan trọng.

Từ hệ thống làm lạnh đến nguy cơ tấn công lưới điện

Nguy cơ tấn công mạng gây hậu quả vật chất không chỉ giới hạn ở hệ thống làm lạnh mà còn hiện hữu đối với mạng lưới điện và các hạ tầng thiết yếu khác. Khi hệ thống điều khiển công nghiệp ngày càng phụ thuộc vào công nghệ số, một cuộc xâm nhập có thể tác động trực tiếp đến hoạt động cung cấp năng lượng và những dịch vụ phục vụ đời sống.

Trao đổi về vấn đề này, Tiến sĩ Nguyễn Trí Hiếu, chuyên gia tài chính - ngân hàng quốc tế, Viện trưởng Viện Nghiên cứu và Phát triển Thị trường Tài chính và Bất động sản Toàn cầu, cảnh báo rằng mạng lưới điện là một trong những lĩnh vực phải đối mặt với rủi ro an ninh mạng nghiêm trọng.

Theo ông, việc phát triển lưới điện thông minh giúp nâng cao khả năng giám sát và điều hành nhưng cũng làm gia tăng sự phụ thuộc vào các hệ thống điều khiển số. Nếu những hệ thống này bị tin tặc xâm nhập, hậu quả có thể lan rộng ra ngoài phạm vi ngành điện.

Tiến sĩ Nguyễn Trí Hiếu phân tích rằng tin tặc có thể tìm cách chiếm quyền điều khiển từ xa, can thiệp vào thiết bị đóng cắt hoặc làm gián đoạn hoạt động của hệ thống. Trong tình huống nghiêm trọng, những hành vi này có nguy cơ gây mất điện trên diện rộng, thậm chí làm hư hỏng thiết bị vật lý.

Đáng chú ý, tác động của một cuộc tấn công vào lưới điện có thể tạo ra hiệu ứng dây chuyền. Khi nguồn điện bị gián đoạn, các hệ thống cấp nước, xử lý chất thải, viễn thông, giao thông và thanh toán ngân hàng đều có thể bị ảnh hưởng nếu không có phương án dự phòng phù hợp.

Đối với bệnh viện và cơ sở y tế, nguy cơ còn liên quan trực tiếp đến tính mạng con người. Những thiết bị phục vụ cấp cứu, phẫu thuật, chăm sóc đặc biệt và bảo quản thuốc, chế phẩm y tế cần nguồn điện ổn định. Nếu mất điện kéo dài trong khi nguồn dự phòng không đáp ứng yêu cầu, hoạt động khám chữa bệnh có thể bị gián đoạn nghiêm trọng.

Theo Tiến sĩ Nguyễn Trí Hiếu, các cuộc tấn công mạng nhằm vào hạ tầng năng lượng vì vậy không chỉ gây thiệt hại kinh tế mà còn có thể kéo theo những hệ lụy xã hội và nguy cơ bất ổn trên diện rộng.

Những cảnh báo này cho thấy an ninh mạng cần được nhìn nhận trong mối liên hệ với an ninh năng lượng, an ninh lương thực và khả năng duy trì các dịch vụ thiết yếu. Một sự cố kỹ thuật tại hệ thống điều khiển có thể trở thành vấn đề an ninh kinh tế nếu làm gián đoạn hoạt động sản xuất, phân phối và sinh hoạt của người dân.

Công trường dự án Trạm biến áp 500kV đang thi công. Ảnh: Nguyễn Nam/TTXVN

Bài học đối với Việt Nam trong thực hiện Nghị quyết 57

Đối với Việt Nam, bảo vệ các hệ thống công nghệ vận hành cần trở thành một yêu cầu xuyên suốt quá trình chuyển đổi số, đặc biệt trong những lĩnh vực trực tiếp liên quan đến sản xuất và đời sống.

Việc ứng dụng cảm biến Internet vạn vật (IoT), phần mềm quản lý kho, hệ thống giám sát nhiệt độ và điều khiển tự động đang tạo điều kiện nâng cao hiệu quả sản xuất, bảo quản và phân phối hàng hóa. Tương tự, lưới điện thông minh giúp tăng khả năng theo dõi, điều phối và sử dụng năng lượng hiệu quả hơn. Tuy nhiên, khi thiết bị vật lý được kết nối với hạ tầng số, yêu cầu bảo vệ không còn giới hạn ở dữ liệu mà mở rộng sang sự an toàn và tính liên tục của hoạt động vận hành.

Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia xác định bảo đảm an ninh mạng, an ninh dữ liệu và an toàn thông tin là yêu cầu xuyên suốt, không thể tách rời quá trình phát triển công nghệ và chuyển đổi số.

Tinh thần này tiếp tục được nhấn mạnh tại Thông báo số 24-TB/CQTTBCĐ ngày 7/7/2026 về triển khai Nghị quyết 57, trong đó đặt ra yêu cầu không đánh đổi an ninh, an toàn để lấy phát triển, đồng thời chú trọng bảo đảm an ninh, an toàn ngay từ khâu thiết kế, xây dựng và vận hành hệ thống số.

Vận dụng vào chuỗi lạnh và hạ tầng năng lượng, yêu cầu đặt ra là không chỉ đầu tư thiết bị hiện đại mà còn phải xây dựng năng lực kiểm soát, bảo vệ và khôi phục hệ thống khi xảy ra sự cố. Một kho lạnh thông minh hoặc hệ thống điều khiển điện hiện đại vẫn có thể trở thành điểm yếu nếu thiếu cơ chế bảo vệ truy cập từ xa, giám sát bất thường và phương án vận hành dự phòng.

Đặc biệt, cần coi hệ thống công nghệ vận hành (OT) là một phần của quản trị an ninh mạng. Khác với hệ thống công nghệ thông tin chủ yếu xử lý dữ liệu, OT trực tiếp giám sát và điều khiển máy móc, nhiệt độ, áp suất, thiết bị điện và các quy trình sản xuất. Vì vậy, sự cố an ninh mạng tại những hệ thống này có thể nhanh chóng gây hậu quả trong thế giới vật lý.

Tiến sĩ Nguyễn Trí Hiếu, chuyên gia tài chính - ngân hàng quốc tế, Viện trưởng Viện Nghiên cứu và Phát triển Thị trường Tài chính và Bất động sản Toàn cầu. Ảnh: NVCC

Tăng khả năng chống chịu của hạ tầng thiết yếu

Để hạn chế nguy cơ tấn công mạng gây gián đoạn các dịch vụ thiết yếu, Việt Nam cần kết hợp các giải pháp kỹ thuật, quản trị và tổ chức ứng phó, trong đó chú trọng khả năng duy trì hoạt động khi hệ thống số gặp sự cố.

Trước hết, các đơn vị vận hành kho lạnh, cơ sở phân phối thực phẩm, mạng lưới điện và hạ tầng thiết yếu cần kiểm kê đầy đủ thiết bị kết nối, xác định những hệ thống có thể truy cập từ Internet và đánh giá mức độ rủi ro. Việc hạn chế truy cập trực tiếp, phân tách mạng điều khiển với mạng văn phòng, quản lý tài khoản bảo trì và cập nhật phần mềm cần được thực hiện thường xuyên.

Đối với mạng lưới điện, Tiến sĩ Nguyễn Trí Hiếu đề xuất xây dựng kế hoạch ứng phó khủng hoảng, trong đó có cơ chế dự phòng và khả năng điều khiển thủ công khi hệ thống tự động gặp sự cố. Theo ông, đây là biện pháp quan trọng nhằm hạn chế nguy cơ gián đoạn trên diện rộng khi hạ tầng điều khiển số bị tấn công.

Ông cũng kiến nghị triển khai xác thực đa yếu tố đối với kỹ sư và nhân viên có quyền truy cập vào hệ thống điều khiển, đồng thời chỉ cấp quyền phù hợp với nhiệm vụ thực tế. Việc kiểm soát chặt chẽ quyền truy cập giúp giảm nguy cơ tài khoản bị lợi dụng để can thiệp vào hoạt động vận hành.

Một giải pháp khác được Tiến sĩ Nguyễn Trí Hiếu đề cập là phát triển mạng lưới phân tán nhằm giảm sự phụ thuộc vào một hệ thống tập trung. Theo cách tiếp cận này, khi một bộ phận gặp sự cố, các khu vực hoặc hệ thống khác có thể tiếp tục hoạt động trong phạm vi năng lực dự phòng cho phép.

Đối với doanh nghiệp và các cơ sở cung cấp dịch vụ thiết yếu, đặc biệt là bệnh viện và nhà máy, chuyên gia khuyến nghị trang bị nguồn điện dự phòng độc lập và xây dựng kế hoạch ứng phó khẩn cấp. Các phương án này cần được kiểm tra định kỳ để bảo đảm có thể vận hành khi nguồn điện hoặc hệ thống điều khiển chính bị gián đoạn.

Ở cấp hộ gia đình, Tiến sĩ Nguyễn Trí Hiếu cho rằng người dân cũng nên chủ động chuẩn bị những vật dụng cần thiết như pin, đèn pin, radio sử dụng pin, nước uống và thực phẩm khô để ứng phó với tình huống mất điện kéo dài. Ông cũng đề cập khả năng sử dụng hệ thống điện mặt trời nhằm tăng tính chủ động về nguồn điện, tùy điều kiện thực tế của từng hộ gia đình.

Bên cạnh những giải pháp trên, trách nhiệm bảo vệ hạ tầng kết nối cần được chia sẻ giữa nhà sản xuất thiết bị, đơn vị cung cấp phần mềm và doanh nghiệp vận hành. Theo ENISA ngày 4/11, Đạo luật Khả năng chống chịu mạng (CRA) của EU quy định từ ngày 11/9/2026, các nhà sản xuất phần cứng và phần mềm phải thực hiện nghĩa vụ báo cáo đối với những lỗ hổng đang bị khai thác và sự cố nghiêm trọng theo phạm vi luật định. Những yêu cầu chính về bảo mật ngay từ thiết kế và hỗ trợ an ninh trong vòng đời sản phẩm sẽ áp dụng từ ngày 11/12/2027.

Đối với Việt Nam, có thể nghiên cứu xây dựng bộ tiêu chí an ninh mạng phù hợp cho hệ thống kho lạnh, cơ sở phân phối thực phẩm và các hạ tầng vận hành thiết yếu. Các tiêu chí cần chú trọng khả năng phát hiện truy cập trái phép, thời gian chuyển sang chế độ dự phòng, khả năng duy trì hoạt động an toàn và thời gian khôi phục sau sự cố.

Hiệu quả thực hiện cần được đánh giá bằng kết quả cụ thể thay vì chỉ dựa vào số lượng thiết bị được đầu tư hoặc số cuộc kiểm tra đã tiến hành. Đối với chuỗi lạnh, có thể đo lường thời gian phát hiện bất thường, khả năng duy trì nhiệt độ an toàn và mức giảm thiệt hại hàng hóa. Với hạ tầng năng lượng, những chỉ số về thời gian khôi phục, năng lực cấp điện dự phòng và khả năng cô lập khu vực gặp sự cố có thể được nghiên cứu áp dụng.

Các cuộc tấn công vào hệ thống làm lạnh tại châu Âu là lời cảnh báo về mối liên hệ ngày càng chặt chẽ giữa an ninh mạng và an ninh kinh tế. Những phân tích của Tiến sĩ Nguyễn Trí Hiếu về nguy cơ đối với lưới điện cho thấy hậu quả của một cuộc xâm nhập có thể lan rộng sang nhiều lĩnh vực thiết yếu.

Trong quá trình thực hiện Nghị quyết 57, Việt Nam cần gắn phát triển hạ tầng số với xây dựng năng lực phòng vệ và khả năng duy trì hoạt động trước sự cố. Chuyển đổi số chỉ tạo ra giá trị bền vững khi các hệ thống không chỉ thông minh, hiệu quả mà còn đủ khả năng chống chịu trước những rủi ro an ninh mạng ngày càng phức tạp.