Tư tưởng thực hành tiết kiệm: Lời giải cho 'bài toán' năng lượng

Tiết kiệm năng lượng không còn là “khuyến khích”

Sinh thời, Chủ tịch Hồ Chí Minh nhiều lần nhấn mạnh: “Tiết kiệm không phải là bủn xỉn”, mà là sử dụng hiệu quả sức người, sức của, thời gian và tài nguyên của đất nước. Trong tác phẩm "Cần, kiệm, liêm, chính", Người viết: “Tiết kiệm là không xa xỉ, không hoang phí, không bừa bãi”. Và trong dịp Bác đến thăm và nói chuyện thân mật với cán bộ, công nhân Nhà máy điện Yên Phụ vào ngày 21/12/1954, tại đó, Bác đã nói: "Tổ quốc cần điện như cơ thể cần máu", "Chúng ta tiết kiệm điện chính là giữ gìn "mạch máu" cho mỗi gia đình cũng như cả nền kinh tế"...

Bác cũng nhiều lần nhắc nhở cán bộ, nhân dân về tinh thần tiết kiệm điện, tiết kiệm tài nguyên. Người từng nói: “Nước ta còn nghèo, nên càng phải tiết kiệm điện. Mỗi người, mỗi nhà, mỗi cơ quan, xí nghiệp... đều tiết kiệm điện thì chúng ta sẽ đủ điện để dùng cho đời sống và sản xuất”.

Bác Hồ về thăm và nói chuyện với cán bộ, công nhân viên ngành điện năm 1954. Ảnh tư liệu

Đến nay, tư tưởng ấy càng trở nên sâu sắc khi Việt Nam bước vào giai đoạn tăng trưởng kinh tế cao, nhu cầu năng lượng lớn. Theo dự báo, nhu cầu điện của Việt Nam tiếp tục tăng ở mức 8 - 10% mỗi năm, đặc biệt tại các trung tâm công nghiệp, đô thị lớn và các ngành mới như trung tâm dữ liệu, trí tuệ nhân tạo (AI), bán dẫn, sản xuất công nghệ cao. Áp lực đầu tư nguồn điện, lưới truyền tải, bảo đảm nguồn cung năng lượng và cân bằng hệ thống ngày càng lớn.

Thực hiện lời dạy của Bác, thời gian qua Đảng và Nhà nước liên tục ban hành nhiều chủ trương, chính sách nhằm thực hành tiết kiệm, trong đó đối với vấn để tiết kiệm năng lượng bên cạnh các Nghị quyết của Trung ương, Chính phủ cũng đã ban hành các chương trình quốc gia, Luật sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả cùng các chỉ thị về tiết kiệm điện, phát triển nguồn điện phân tán sử dụng tại chỗ…với mục tiêu cuối cùng đó là đảm bảo an ninh năng lượng.

Ngay từ những năm đầu của quá trình đổi mới tư duy quản lý năng lượng, Bộ Công Thương đã tham mưu Chính phủ ban hành Chương trình mục tiêu quốc gia về sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả giai đoạn 2006-2015 và tiếp đó là giai đoạn 2019-2030. Cùng với đó, Luật Sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả được xây dựng, trình Quốc hội thông qua và chính thức có hiệu lực từ ngày 1/1/2011 và tiếp tục được sửa đổi, bổ sung vào năm 2025 nhằm đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong bối cảnh mới.

Không dừng lại ở đó, trước những biến động phức tạp của kinh tế thế giới, xung đột địa chính trị kéo dài mà năng lượng luôn là một trong những yếu tố cốt lõi, Việt Nam ngày càng nhận rõ yêu cầu phải chủ động bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia. Trong khi nhu cầu sử dụng năng lượng trong nước liên tục gia tăng, tình trạng tiêu hao, lãng phí năng lượng trong sản xuất và tiêu dùng vẫn còn lớn, đã tạo áp lực lên nguồn cung năng lượng, đòi hỏi phải có những quyết sách mang tính chiến lược và dài hạn.

Trong bối cảnh đó, Nghị quyết 70-NQ/TW của Bộ Chính trị ban hành ngày 20/8/2025 về bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045 được xem là định hướng chiến lược quan trọng cho công tác quản trị năng lượng quốc gia trong giai đoạn mới.

Một trong những nội dung trọng tâm được Nghị quyết 70 nhấn mạnh là đẩy mạnh sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả, gắn với bảo vệ môi trường, ứng phó biến đổi khí hậu và thúc đẩy chuyển dịch năng lượng bền vững. Nghị quyết đồng thời yêu cầu cơ cấu lại các ngành sử dụng năng lượng theo hướng hiệu quả hơn; thúc đẩy đổi mới công nghệ, từng bước loại bỏ các thiết bị tiêu hao nhiều năng lượng và khuyến khích doanh nghiệp đầu tư các dây chuyền, công nghệ có hiệu suất cao.

Chính vì thế, tiết kiệm năng lượng hôm nay đã trở thành giải pháp quan trọng nhằm giảm áp lực cho hệ thống năng lượng quốc gia, bảo đảm an ninh năng lượng và hướng tới mục tiêu phát triển bền vững. Nhìn rộng hơn, tinh thần sử dụng năng lượng tiết kiệm, hiệu quả chính là sự tiếp nối tư tưởng “thực hành tiết kiệm” mà Chủ tịch Hồ Chí Minh đã đặt nền móng từ nhiều thập kỷ trước.

Từ tiết kiệm điện đến văn hóa sử dụng nguồn lực hiệu quả

Hiện, Việt Nam đã ban hành nhiều chủ trương lớn về sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả; thúc đẩy điện mặt trời mái nhà; nâng cao hiệu suất sử dụng điện trong công nghiệp, thương mại và sinh hoạt. Tuy nhiên, để các chính sách đi vào thực chất, điều quan trọng nhất vẫn là thay đổi hành vi và nhận thức xã hội.

Trong tư tưởng của Bác, tiết kiệm phải bắt đầu từ những việc cụ thể, hằng ngày và từ chính đội ngũ cán bộ, cơ quan công quyền. Điều này vẫn còn nguyên giá trị trong quản lý năng lượng hiện nay. Một cơ quan sử dụng điện lãng phí sẽ khó kêu gọi người dân tiết kiệm điện; một doanh nghiệp tiêu hao năng lượng lớn nhưng thiếu đổi mới công nghệ sẽ khó cạnh tranh trong xu thế xanh hóa toàn cầu.

Thực hiện lời dạy của Bác, trong hơn 70 năm xây dựng và trưởng thành, các doanh nghiệp ngành điện luôn không ngừng nâng cao ý thức thực hành tiết kiệm. Đơn cử như Tòa nhà EVN (11 Cửa Bắc, Hà Nội) được xây dựng trên nền Nhà máy Điện Yên Phụ - nơi Bác đã từng đến thăm và căn dặn CBCNV và người lao động về tinh thần tiết kiệm. Ngay từ giai đoạn đầu tư xây dựng, Tập đoàn Điện lực Việt Nam đã lựa chọn thiết kế và các giải pháp quản lý hệ thống năng lượng tòa nhà thông minh, đảm bảo tối ưu nguồn ánh sáng, gió tự nhiên qua đó giảm thiểu lượng điện tiêu thụ từ các hệ thống chiếu sáng và làm mát.

Cụ thể, tại khâu thiết kế, tòa nhà đã ứng dụng kính cách nhiệt, hệ thống điều hòa chiller biến tần và phần mềm quản lý thông minh BMS nhằm tối ưu vận hành. Nhờ áp dụng đồng bộ các giải pháp công nghệ và quản lý năng lượng theo tiêu chuẩn ISO 50001, công trình vừa giành giải Nhất “Hiệu quả năng lượng trong công trình xây dựng năm 2024”, đồng thời được Hà Nội chứng nhận công trình sử dụng năng lượng xanh 5 sao.

Tiết kiệm điện không chỉ giúp giảm áp lực cho hệ thống năng lượng quốc gia mà còn góp phần bảo đảm phát triển bền vững trong giai đoạn chuyển đổi xanh hiện nay. Ảnh minh họa

Ở góc nhìn rộng hơn, tiết kiệm năng lượng hôm nay còn gắn với an ninh quốc gia. Mỗi kWh điện được sử dụng hiệu quả sẽ góp phần giảm áp lực cho hế thống điện quốc gia cũng như đầu tư nguồn mới, giảm phụ thuộc nhiên liệu nhập khẩu, giảm phát thải carbon và nâng cao sức chống chịu của nền kinh tế trước biến động toàn cầu. Chỉ cần giảm một phần nhỏ nhu cầu tiêu thụ điện trong giờ cao điểm cũng có thể giúp giảm đáng kể nguy cơ quá tải hệ thống.

Theo ông Đặng Hải Dũng, Phó Cục trưởng Cục Đổi mới sáng tạo, Chuyển đổi xanh và Khuyến công (Bộ Công Thương): “Hiện cả nước có trên 3.000 cơ sở sử dụng năng lượng trọng điểm, với tổng mức tiêu thụ điện trên 80 tỷ kWh/năm. Nếu các doanh nghiệp này cùng thực hiện tiết kiệm ít nhất 2% lượng điện tiêu thụ/năm, trung bình chúng ta sẽ tiết kiệm khoảng 1,6 tỷ kWh/năm, tương đương tiết kiệm hơn 3.200 tỷ đồng chi phí tiền điện. Nếu tất cả hơn 30 triệu khách hàng sử dụng điện cùng thực hành tiết kiệm điện, hiệu quả đem lại cực kỳ to lớn”.

Những năm gần đây, Chương trình quốc gia về sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả giai đoạn 2019-2030 đã được Bộ Công Thương triển khai rộng khắp tại nhiều địa phương, doanh nghiệp và hộ gia đình, mang lại những kết quả khả quan. Đó là từng bước hình thành thói quen, văn hóa tiết kiệm điện trong toàn bộ đời sống, xã hội và làm thay đổi tư duy nhận thức của các khách hàng sử dụng điện.

Hưởng ứng chương trình này, tỉnh Quảng Ninh đã ban hành Kế hoạch số 172/KH-UBND giai đoạn 2020 - 2030 và triển khai nhiều giải pháp tiết kiệm năng lượng trong sản xuất, kinh doanh và sinh hoạt. Giai đoạn 2020 - 2025, tổng điện thương phẩm của tỉnh đạt hơn 34,1 tỷ kWh, trong đó sản lượng điện tiết kiệm đạt khoảng 659,5 triệu kWh; riêng năm 2025 đạt gần 138 triệu kWh.

Bên cạnh đó, các hoạt động hưởng ứng Chiến dịch Giờ Trái đất hằng năm cũng được duy trì, giúp tiết kiệm khoảng 20.000 - 100.000 kWh điện chỉ trong một giờ tắt đèn. Những kết quả này cho thấy việc sử dụng năng lượng tiết kiệm, hiệu quả tại Quảng Ninh đang dần đi vào thực chất, tạo nền tảng cho mục tiêu chuyển đổi năng lượng xanh và phát triển bền vững của địa phương.

Tinh thần “thực hành tiết kiệm” của Chủ tịch Hồ Chí Minh vì thế đang mang ý nghĩa thời sự sâu sắc. Nếu trước đây, Bác yêu cầu tiết kiệm từng hạt gạo, tờ giấy, giờ làm việc, hôm nay, tinh thần ấy được nối dài trong việc tiết kiệm từng kWh điện, từng nguồn tài nguyên, từng chi phí sản xuất để tạo ra tăng trưởng bền vững hơn.

Đối với doanh nghiệp, tiết kiệm năng lượng giờ đây là vấn đề "sống còn". Nhiều thị trường xuất khẩu lớn đang áp dụng các tiêu chuẩn xanh ngày càng khắt khe, yêu cầu doanh nghiệp giảm phát thải và sử dụng năng lượng hiệu quả. Điều đó buộc doanh nghiệp phải đổi mới công nghệ, tối ưu quy trình sản xuất, đầu tư thiết bị tiết kiệm điện để nâng cao sức cạnh tranh.

Không ít doanh nghiệp đã giảm đáng kể chi phí sản xuất nhờ áp dụng các giải pháp tiết kiệm năng lượng như sử dụng hệ thống điện mặt trời mái nhà, tự động hóa dây chuyền, thay thế thiết bị tiêu hao điện lớn hay quản trị năng lượng theo tiêu chuẩn quốc tế. Điều này cho thấy tiết kiệm năng lượng không làm giảm năng lực sản xuất mà ngược lại còn mở ra dư địa tăng trưởng mới.

Chia sẻ về vấn đề này, ông Takeshi Omika, Phó Tổng Giám đốc Công ty CP Đô thị Amata Hạ Long (tỉnh Quảng Ninh) cho biết: Công ty đã chủ động làm việc với các nhà đầu tư thứ cấp trong khu công nghiệp Sông Khoai về việc phát triển hệ thống năng lượng mặt trời mái nhà để đảm bảo nhu cầu năng lượng xanh tại chỗ, cũng như góp phần giảm áp lực lên lưới điện quốc gia. Dự kiến, giai đoạn 2025-2030, khu công nghiệp sẽ lắp đặt khoảng 200 MW năng lượng mặt trời khi toàn bộ KCN vào hoạt động sản xuất. Trong đó, năm 2025 đã lắp đặt 15 MW, năm 2026 dự kiến sẽ lắp đặt 25 MW.

Ở góc độ quốc gia, thực hành tiết kiệm năng lượng còn mang ý nghĩa chiến lược đối với bảo đảm an ninh năng lượng và mục tiêu phát triển xanh. Việt Nam đang hướng tới cam kết phát thải ròng bằng “0” vào năm 2050, đồng thời phải duy trì tốc độ tăng trưởng kinh tế cao trong nhiều năm tới. Đây là bài toán không dễ giải nếu tiếp tục phát triển theo mô hình tiêu tốn nhiều tài nguyên và năng lượng.

Quan trọng hơn, tiết kiệm năng lượng cần trở thành thói quen và văn hóa trong toàn xã hội. Từ việc tắt thiết bị điện khi không sử dụng, lựa chọn sản phẩm tiết kiệm điện đến thay đổi thói quen tiêu dùng, tất cả đều góp phần giảm áp lực cho hệ thống năng lượng quốc gia. Tinh thần ấy cũng phù hợp với định hướng phát triển mà Đảng đang đặt ra trong giai đoạn mới, tăng trưởng nhanh nhưng phải bền vững, phát triển kinh tế đi đôi với sử dụng hiệu quả tài nguyên và bảo vệ môi trường.

Nhìn từ thực tiễn hôm nay có thể thấy, tư tưởng “thực hành tiết kiệm” của Chủ tịch Hồ Chí Minh không hề cũ. Ngược lại, trong bối cảnh chuyển đổi xanh, chuyển đổi năng lượng và yêu cầu phát triển bền vững ngày càng cấp thiết, tư tưởng ấy đang trở thành một trong những "chìa khóa" quan trọng để giải bài toán phát triển đất nước.