Từ xuất khẩu lớn đến làm chủ chuỗi giá trị

Nông dân trồng cà phê Robusta tại Đắk Lắk đang phơi cà phê sau thu hoạch. Ảnh: Kha Phạm - TTXVN

Việt Nam đã trở thành nhà cung ứng lớn của thị trường nông, lâm sản thế giới, nhưng sức mạnh xuất khẩu chưa tương xứng với vị thế trên thị trường. Phần giá trị gia tăng cao, công nghệ, thương hiệu, tiêu chuẩn, dữ liệu và quyền quyết định trong nhiều chuỗi vẫn nằm ngoài và Việt Nam đã đến lúc chuyển từ lợi thế sản xuất sang làm chủ chuỗi giá trị.

Gỗ, cà phê, cao su, hồ tiêu, gạo… cùng nhiều sản phẩm nông, lâm nghiệp đã trở thành những mặt hàng có vị trí trên thị trường quốc tế. Từ chỗ chủ yếu xuất khẩu nguyên liệu, nhiều doanh nghiệp đã chuyển sang chế biến, phát triển sản phẩm có thương hiệu và giá trị gia tăng cao hơn. Vị trí địa lý, mạng lưới các hiệp định thương mại tự do, năng lực sản xuất được cải thiện và sự đa dạng về sản phẩm đang tạo cho Việt Nam lợi thế để trở thành đối tác cung ứng quan trọng của nhiều thị trường.

Việt Nam cũng tham gia nhiều thiết chế quốc tế và khu vực liên quan đến những ngành hàng thế mạnh như Tổ chức Cà phê Quốc tế (ICO), Tổ chức Gỗ nhiệt đới Quốc tế (ITTO), Hiệp hội các nước sản xuất cao su thiên nhiên (ANRPC) hay các cơ chế hợp tác trong ASEAN…

Tuy nhiên, nghịch lý đang đặt ra là Việt Nam có thể sản xuất với quy mô lớn, cung ứng cho những thị trường lớn, nhưng phần giá trị gia tăng cao, công nghệ, thương hiệu, tiêu chuẩn, dữ liệu, tài chính và quyền quyết định lại phần lớn nằm ở bên ngoài.

Thực tế ngành gỗ cho thấy khá rõ khoảng cách này. Riêng năm 2025, kim ngạch xuất khẩu gỗ và sản phẩm gỗ đạt khoảng 17,2 tỷ USD, đưa Việt Nam vào nhóm 5 quốc gia xuất khẩu gỗ lớn nhất thế giới, đứng đầu Đông Nam Á và thứ hai châu Á. Ngành gỗ đã hình thành chuỗi cung ứng sản xuất tương đối hoàn chỉnh, với nguồn nguyên liệu trong nước và giá trị gia tăng trong sản phẩm xuất khẩu khá cao.

Tuy nhiên, theo ông Nguyễn Quốc Khanh, Chủ tịch Hiệp hội Gỗ và Lâm sản Việt Nam (VIFOREST), ngành gỗ vẫn chủ yếu đứng ở mắt xích cuối của chuỗi cung ứng. Việt Nam đang là một trung tâm sản xuất, phần lớn theo phương thức gia công (OEM), trong khi còn hạn chế về sản xuất theo thiết kế và sản xuất (ODM), xây dựng thương hiệu (OBM).

Điều đó cho thấy năng lực sản xuất đã đủ mạnh để Việt Nam trở thành một trung tâm lớn của ngành gỗ thế giới, nhưng năng lực thiết kế sản phẩm, xây dựng thương hiệu và định hướng thị trường chưa phát triển tương xứng. Khi doanh nghiệp vẫn phụ thuộc nhiều vào đơn hàng và thiết kế của đối tác, khả năng quyết định giá trị cuối cùng của sản phẩm cũng bị giới hạn.

Câu chuyện cà phê cũng tương tự. Việt Nam là một cường quốc về sản xuất và xuất khẩu cà phê robusta, nhưng theo ông Thái Như Hiệp, Phó Chủ tịch Hiệp hội Cà phê - Ca cao Việt Nam (VICOFA), thế giới biết Việt Nam mạnh về quy mô và sản lượng nhưng chất lượng chưa trở thành yếu tố đủ mạnh để Việt Nam định hình cuộc chơi.

Muốn đưa chất lượng lên bàn đàm phán, ngành cà phê phải xây dựng hệ thống tiêu chuẩn đồng bộ, từ vật tư đầu vào, vùng trồng, truy xuất nguồn gốc đến minh bạch dữ liệu và sản xuất bền vững. Những yêu cầu từ Hiệp định thương mại tự do Việt Nam – EU (EVFTA) hay Quy định chống phá rừng của Liên minh châu Âu (EUDR), không chỉ nên được nhìn nhận như rào cản cần đáp ứng mà cần trở thành động lực để ngành hàng xây dựng năng lực mới.

Việt Nam là quốc gia sản xuất, xuất khẩu cao su lớn trên thế giới. Ảnh minh họa: K GỬIH-TTXVN

Với cao su, yêu cầu này càng rõ khi Việt Nam nằm trong nhóm những quốc gia sản xuất và xuất khẩu cao su thiên nhiên lớn trên thế giới nhưng vẫn chủ yếu bán mủ nguyên liệu. Theo ông Nguyễn Viết Tượng, nguyên Phó Chủ tịch Hiệp hội Cao su Việt Nam, ngành cao su cần chuyển từ “bán nguyên liệu” sang “bán giá trị”; trong đó công nghệ, dữ liệu và tiêu chuẩn phải trở thành nền tảng.

Để làm được điều đó, cần hình thành hệ sinh thái ngành cao su, liên kết doanh nghiệp chế biến, doanh nghiệp thương mại, hộ tiểu điền, viện nghiên cứu, trường học và tổ chức tài chính. Doanh nghiệp lớn có thể đóng vai trò đầu tàu về nghiên cứu, phát triển công nghệ và hợp tác với doanh nghiệp FDI để hình thành các sản phẩm từ cao su thiên nhiên có giá trị cao hơn. Các hộ sản xuất nhỏ cũng cần từng bước tiếp cận tiêu chuẩn về bền vững, giảm phát thải, sản xuất xanh và kinh tế tuần hoàn.

Điểm chung của gỗ, cà phê và cao su là sản lượng lớn đã tạo nền tảng để Việt Nam tham gia sâu vào thị trường thế giới, nhưng sản lượng không tự động tạo ra quyền lực thị trường. Quyền lực chỉ hình thành khi doanh nghiệp và ngành hàng nắm được những mắt xích có khả năng quyết định giá trị sản phẩm, từ công nghệ, thiết kế, thương hiệu, tiêu chuẩn đến dữ liệu và khả năng dự báo thị trường.

Theo ông Nguyễn Quốc Khanh, ngành gỗ cần tư duy trước một bước, chủ động xây dựng chiến lược 5-10 năm thay vì chỉ phản ứng trước thuế quan hay biến động thị trường. Ngành cần tăng hàm lượng thiết kế, xây dựng thương hiệu, ứng dụng AI và công nghệ sản xuất tiên tiến, đồng thời mở rộng liên kết với doanh nghiệp FDI và các nước trong khu vực.

Ở góc độ rộng hơn, sự đa dạng của nông sản cũng là lợi thế để Việt Nam giảm phụ thuộc vào một vài sản phẩm hoặc thị trường. Theo ông Lê Anh Dũng, Tổng giám đốc Tổng công ty Rau quả, Nông sản (Vegetexco Vietnam), bên cạnh những ngành hàng đã có vị trí như gỗ, gạo, cà phê, điều, hồ tiêu… Việt Nam còn nhiều dư địa ở rau quả, thực phẩm chế biến và các sản phẩm đáp ứng nhu cầu ngày càng đa dạng của thị trường. Càng có nhiều sản phẩm, khách hàng và thị trường, khả năng thích ứng của doanh nghiệp trước biến động thương mại càng lớn.

Tuy nhiên, đa dạng hóa thị trường chỉ là một phần của bài toán. Mục tiêu lớn hơn là để mỗi sản phẩm Việt Nam khi bước vào thị trường quốc tế không chỉ mang theo lợi thế về sản lượng và chi phí, mà còn mang theo công nghệ, tiêu chuẩn, thương hiệu, dữ liệu và năng lực sáng tạo của chính Việt Nam.

Khi doanh nghiệp không chỉ đáp ứng tiêu chuẩn mà từng bước tham gia xây dựng tiêu chuẩn, làm chủ công nghệ, thiết kế và thương hiệu thì sức mạnh xuất khẩu mới có thể chuyển hóa thành vị thế trên thị trường toàn cầu.