Từng có một trường sư phạm trong Trường Quốc Học Huế từ 105 năm trước

Thông tin đó được ghi chép chi tiết trong sách L'Annam Scolaire - de l'enseignement traditionnel annamite à l'enseignement moderne franco-indigène do Tổng nha Học chánh thuộc Phủ Toàn quyền Đông Dương, thường gọi là Nha Học chánh Đông Dương, xuất bản năm 1931, tại Hà Nội. Nha này là cơ quan quản lý và điều hành hệ thống giáo dục công lập của chính quyền Pháp trên toàn cõi Đông Dương (thành lập năm 1905, tương đương Bộ Giáo dục sau này).

Nhan đề cuốn sách nói trên dịch sang tiếng Việt là: Trường học ở An Nam - từ giáo dục truyền thống An Nam đến giáo dục hiện đại Pháp - bản địa, dưới đây xin viết tắt là “Trường học ở An Nam”. An Nam trong sách này là toàn bộ vùng Trung Kỳ, từ Thanh Hóa đến Bình Thuận. 

Từ năm 1915, Trường Quốc Học đã được xây dựng lại bề thế, đúng với Quốc gia học đường. Ảnh lưu trữ của Cao ủy Pháp tại Đông Dương

Mở rộng hệ thống trường sư phạm (École Normale)

Trong phần viết về Trường Quốc Học, sách Trường học ở An Nam dành hẳn một mục để mô tả về Trường Sư phạm (École Normale) - một bộ phận của Collège Quốc Học. Sách cho biết: “Nghị định của Toàn quyền Đông Dương ngày 20 tháng 6 năm 1921 sửa đổi Bộ luật Học chính đã quy định thành lập hai trường sư phạm (nam giáo viên và nữ giáo viên) cho mỗi xứ trong Liên bang Đông Dương. Vào tháng 9 cùng năm, tại Huế đã tiến hành tuyển chọn 20 học sinh, cùng với 30 học sinh trung học khác, hợp thành lớp năm thứ nhất A”.

Nghị định ban hành ngày 20.6.1921 bởi Toàn quyền Đông Dương Maurice Long nhằm điều chỉnh và bổ sung cho bộ luật Học chính (thường gọi là Học chính tổng quy), do Toàn quyền Albert Sarraut ban hành năm 1917. Nghị định mới này nhằm cải cách hệ thống giáo dục và mở rộng hệ thống đào tạo sư phạm. Quy định tại mỗi xứ trong Liên bang Đông Dương phải thành lập hai trường sư phạm, một trường đào tạo nam giáo viên và một trường đào tạo nữ giáo viên. Đây chính là cơ sở để hình thành các lớp và trường sư phạm địa phương trên cả nước.

Toàn cảnh Trường Quốc Học thập niên 1920. Ảnh: A.A.V.H

Tại Huế, trường nam sư phạm đặt tại Quốc Học và nữ sư phạm đặt tại trường Đồng Khánh, khởi đầu là các lớp sư phạm. Lớp nam sư phạm tại Quốc Học đầu tiên tuyển chọn 20 học sinh cùng với 30 học sinh đang học tại trường này, để tạo thành lớp sư phạm “năm thứ nhất A” (1ʳᵉ année A), khai giảng vào tháng 9.1921.

Cùng thời gian này, lớp nữ sư phạm tại trường Đồng Khánh cũng ra đời với nguồn giáo sinh được tuyển chọn qua thi tuyển, dưới 18 tuổi, số lượng ít hơn Quốc Học: 10 đến 12 học sinh mỗi năm.

Học sinh Trường Quốc Học tan trường - thập niên 1920-1929. Ảnh tư liệu

Từ lớp sư phạm thành trường sư phạm

Qua năm học sau, tháng 9.1922, trường lại có thêm một lớp sư phạm với 38 học sinh. Số học sinh sư phạm (giáo sinh) tăng dần, đến năm học 1929-1930, con số này đã tăng lên 148 giáo sinh, chiếm khoảng một phần tư tổng sĩ số toàn trường.

Kể từ tháng 9.1928, các lớp sư phạm gom lại thành khối sư phạm, từ đó tạo thành một trường sư phạm thực sự ngay trong khuôn viên Trường Quốc Học. Vào đầu năm học 1929-1930, trường sư phạm có bốn lớp, theo bốn năm, với 148 giáo sinh.

Tiết dạy mẫu của một giáo sinh sư phạm Quốc Học. Ảnh từ sách Trường học ở An Nam.

Lúc này, Trường Quốc Học có hai trường: trường phổ thông, dạy học sinh bậc tiểu học và cao đẳng tiểu học (tương đương THCS bây giờ), và trường sư phạm. Mỗi bên có một quy chế riêng, chương trình riêng phù hợp.

Các giáo sinh sư phạm được giáo sư chuyên trách giảng dạy kiến thức sư phạm. Có một trường tiểu học phụ thuộc (École primaire annexe) gồm 5 lớp với 180 học sinh, để cho các giáo sinh sư phạm thực hành dạy học. Tại đây, các giáo sinh lần lượt thực hành dạy học theo các đợt thực tập, và tham dự các tiết dạy mẫu do các giáo sinh thực hiện, dưới sự giám sát của giáo sư phụ trách lớp (tương tự giáo viên chủ nhiệm sau này), giáo sư dạy sư phạm và hiệu trưởng.

Giáo sinh sư phạm được tuyển chọn hoàn toàn thông qua kỳ thi tuyển, được nhận học bổng và hưởng chế độ nội trú của trường. Họ phải trả học phí (2 đồng tiền Đông Dương/tháng) và phí nội trú (6 đồng/tháng) với mức phí vừa phải. Tuy nhiên, với suất học bổng toàn phần hoặc một phần cũng đủ giúp họ trang trải các khoản học phí và phí nội trú, nên gia đình nghèo cũng có thể cho con vào học.

Chương trình của trường sư phạm

Chương trình giảng dạy của trường sư phạm (cả nữ và nam) tuân theo các quy định của hệ thống giáo dục Đông Dương. Giáo sinh sư phạm học bốn năm, ngoài các môn phổ thông học chung với hệ cao đẳng tiểu học, còn phải học các môn về lý thuyết sư phạm và thực hành dạy học. Giáo sinh năm thứ 3 và thứ 4 có 15 ngày thực tập tại các lớp tiểu học của trường. Giáo sinh năm thứ 4 thì phải thực hiện các tiết dạy mẫu, với sự tham dự của giáo sinh cùng lớp và các giáo sư hướng dẫn.

Vườn thực hành nông nghiệp của trường sư phạm Quốc Học. Ảnh từ sách Trường học ở An Nam

Ngoài ra, giáo sinh sư phạm còn phải học thêm môn nông nghiệp và nghề thủ công, nên trong Trường Quốc Học bấy giờ có cả vườn thực hành nông nghiệp và một xưởng nghề thủ công.

Xưởng thủ công có cả bàn thợ mộc truyền thống Việt và bàn nghề mộc lớn kiểu Pháp.

Tại vườn thực hành nông nghiệp, giáo sinh được làm quen các kỹ thuật trồng trọt truyền thống và của Pháp. Họ học cách xới đất, gieo hạt, ghép cành, giâm cành, sử dụng phân bón, trồng các loại rau quả châu Âu. Giáo sinh còn được tham quan thực tế tại các khu vườn của Sở Nông nghiệp Trung Kỳ.

“Dù sau khi ra trường các thầy giáo tương lai không trở thành những thợ giỏi, thì ít nhất họ cũng đã hình thành niềm yêu thích lao động tay chân và sẽ truyền lại tinh thần đó cho học sinh tại các trường học ở An Nam, nơi họ đến dạy học”, bình luận của sách Trường học ở An Nam.

Nhà ăn nội trú Trường Quốc Học, thực đơn được kiểm soát bởi bác sĩ và hiệu trưởng. Ảnh từ sách Trường học ở An Nam

Văn bằng tốt nghiệp

Ngoài việc hoàn tất các môn học nói trên, giáo sinh sư phạm của Trường Quốc Học cũng bắt buộc phải tham dự kỳ thi tốt nghiệp hệ cao đẳng tiểu học Pháp - Việt, tổ chức hằng năm vào cuối năm học. Từ năm 1927, họ còn phải thi lấy chứng chỉ khả năng sư phạm (Brevet d’aptitude pédagogique), là điều kiện bắt buộc đối với các ứng viên muốn đảm nhận vị trí giáo viên bậc 8 (bậc khởi đầu để vào ngạch công chức giáo dục Nam triều). Sau bốn năm hoàn thành tất cả các môn học và chứng chỉ nói trên, giáo sinh sẽ được nhận văn bằng chứng nhận do hiệu trưởng ký, và trở thành thầy giáo bậc tiểu học.

“Các giáo viên trẻ được đào tạo từ trường sư phạm đã có hành trang kiến thức vững chắc và thực hành đầy đủ, cho phép họ làm việc hiệu quả tại các trường tiểu học An Nam nơi họ được cử đến”, sách Trường học ở An Nam cho biết.