Tướng Mỹ bị đẩy khỏi Lầu Năm Góc giữa cuộc đấu về chiến tranh tương lai

Tướng Donahue (bên trái) trong một buổi lễ vào tháng 8/2026 ở Berlin trước khi ông nghỉ hưu. Ảnh:  Lầu Năm Góc

Truyền thông Mỹ cho biết, Tướng Christopher T. Donahue từng được xem là một trong những sĩ quan triển vọng của quân đội Mỹ, với kinh nghiệm chiến đấu dày dạn và tầm nhìn về cách tiến hành các cuộc chiến trong tương lai dựa trên thiết bay không người lái (UAV), robot và trí tuệ nhân tạo (AI). Nhưng sự nghiệp của ông đã kết thúc sau cuộc đấu kéo dài nhiều tháng với Bộ trưởng Quốc phòng Pete Hegseth.

Theo điều tra của báo New York Times dựa trên trao đổi với hơn 40 quan chức tại Lầu Năm Góc, Quốc hội Mỹ và nhiều nơi khác, Bộ trưởng Hegseth đã tìm cách ngăn ông Donahue đảm nhận các vị trí cấp cao, trong khi những người ủng hộ vị tướng này liên tục tìm cách cứu sự nghiệp của ông.

Cuối cùng, ông Donahue nghỉ hưu ngày 27/8 vừa qua, khép lại sự nghiệp hơn ba thập kỷ trong quân đội Mỹ.

Từ Afghanistan đến tâm điểm tranh cãi

Ông Donahue đã trải qua hơn 20 lần triển khai tới các chiến trường và từng giữ vị trí chỉ huy hàng đầu của Delta Force, đơn vị chống khủng bố tinh nhuệ của Mỹ. Ông từng tham chiến tại Iraq, Afghanistan, Syria và nhiều điểm nóng khác.

Tên tuổi Donahue đặc biệt gắn với cuộc rút quân hỗn loạn khỏi Afghanistan năm 2021. Ông là chỉ huy lực lượng đổ bộ đường không của Mỹ tại sân bay Kabul và là người lính Mỹ cuối cùng bước lên máy bay rời Afghanistan.

Một bức ảnh chụp khoảnh khắc đó bằng điện thoại và thiết bị nhìn đêm nhanh chóng lan truyền trên toàn thế giới. Hình ảnh ông Donahue bước lên chiếc máy bay quân sự khổng lồ trở thành biểu tượng của việc Mỹ kết thúc cuộc chiến kéo dài 20 năm.

Nhưng chính vai trò của Donahue tại Kabul sau đó trở thành một trong những trở ngại lớn nhất đối với sự nghiệp của ông.

Ngày 26/8/2021, một kẻ đánh bom liều chết thuộc tổ chức Nhà nước Hồi giáo (IS) tấn công khu vực Abbey Gate, làm 13 quân nhân Mỹ thiệt mạng cùng nhiều người Afghanistan. Donahue không phụ trách an ninh tại cổng này – lực lượng lính thủy đánh bộ Mỹ mới là đơn vị kiểm soát Abbey Gate – nhưng ông là một trong những chỉ huy cấp cao tại sân bay.

Khi Tổng thống Donald Trump trở lại Nhà Trắng, cuộc rút quân Afghanistan trở thành một trong những thất bại mà ông thường xuyên chỉ trích. Ông Hegseth, người được bổ nhiệm làm Bộ trưởng Quốc phòng (Bộ trưởng Chiến tranh), cũng cho rằng quân đội cần thay đổi mạnh mẽ và phải loại bỏ những tướng lĩnh mà ông cho là đã thất bại trong các cuộc chiến trước đây.

Đầu năm 2025, ông Hegseth quyết định không ủng hộ việc bổ nhiệm Tướng Donahue làm tư lệnh Bộ Tư lệnh châu Âu của Mỹ, dù trước đó ông từng được xem là ứng viên hàng đầu.

Chánh văn phòng của ông khi đó, Joe Kasper, đã cố thuyết phục cấp trên rằng Donahue không chịu trách nhiệm về vụ đánh bom Abbey Gate. Kasper chuẩn bị một văn bản nêu các dữ kiện bảo vệ vị tướng, trong đó chỉ rõ lực lượng thủy quân lục chiến mới phụ trách cổng nơi xảy ra vụ tấn công. Tuy nhiên, ông Hegseth đã không quan tâm đến văn bản này.

Tướng Donahue và mô hình chiến tranh mới

Đằng sau cuộc tranh chấp nhân sự là sự khác biệt về cách nhìn đối với tương lai của quân đội Mỹ.

Trong những năm chỉ huy lực lượng Mỹ tại châu Âu hỗ trợ Ukraine, Donahue đặc biệt chú ý tới cách chiến trường Ukraine thay đổi nhanh chóng nhờ UAV giá rẻ, các hệ thống không người lái và khả năng kết hợp dữ liệu thời gian thực.

Năm 2022, ông thành lập một bộ chỉ huy mới tại Đức nhằm tập trung tình báo, công nghệ, hoạch định và chiến lược để hỗ trợ Ukraine. Mô hình này góp phần giúp Ukraine nhanh chóng tiếp nhận và triển khai các công nghệ mới trên chiến trường.

Khi đạn pháo và tên lửa trở nên khan hiếm, quân đội Ukraine ngày càng dựa vào những UAV giá rẻ được sản xuất với số lượng lớn. Donahue cùng các sĩ quan có cùng quan điểm nhận thấy đây không chỉ là giải pháp tình thế của Ukraine mà có thể là gợi ý cho cách quân đội Mỹ chuẩn bị cho các cuộc chiến trong tương lai.

Sau khi không còn cơ hội trở thành tư lệnh Bộ Tư lệnh châu Âu, Tướng Donahue tập trung phát triển ý tưởng này ngay tại bộ chỉ huy ở Đức.

Ông muốn biến nơi đây thành một “phòng thí nghiệm” để thử nghiệm các công nghệ và phương thức tác chiến mới, sau đó nhanh chóng phổ biến chúng trong toàn quân.

Kế hoạch của Donahue là kết hợp UAV và thiết bị đánh chặn giá rẻ với những năng lực truyền thống nhưng tiên tiến của quân đội Mỹ, như tên lửa dẫn đường chính xác, hệ thống phòng không Patriot và dữ liệu tình báo từ vệ tinh.

Tất cả sẽ được kết nối vào một hệ thống chỉ huy và kiểm soát sử dụng AI, có khả năng xác định và theo dõi hàng nghìn mục tiêu tiềm năng theo thời gian thực.

Mục tiêu cuối cùng là phát triển một mô hình có thể được triển khai trên toàn NATO để đối phó với Nga, đồng thời có thể điều chỉnh cho các chiến trường khác, trong đó có khu vực Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương.

Ban đầu, các sĩ quan gọi ý tưởng này bằng một cái tên khá đáng chú ý là “Cỗ máy giết chóc toàn cầu”. Sau đó, kế hoạch được đặt tên chính thức là Sáng kiến Răn đe sườn phía Đông.

Donahue tin rằng chiến tranh Ukraine là cơ hội hiếm có để quân đội Mỹ quan sát trực tiếp một cuộc xung đột hiện đại và rút ra bài học cho tương lai, tương tự cách quân đội Mỹ từng nghiên cứu cuộc chiến Yom Kippur năm 1973 để thay đổi học thuyết tác chiến.

Ukraine từng giúp Mỹ, rồi Mỹ cần đến Ukraine

Tầm quan trọng của cách tiếp cận này được thể hiện rõ khi Mỹ tiến hành chiến dịch quân sự nhằm vào Iran vào cuối tháng 2. Iran đáp trả bằng các loạt UAV Shahed tương tự loại Nga sử dụng tại Ukraine. Một cuộc tấn công nhằm vào căn cứ Mỹ ở Kuwait khiến 6 binh sĩ thiệt mạng.

Quân đội Mỹ khi đó phải khẩn cấp tìm kiếm các hệ thống đánh chặn UAV.

Tướng Donahue đã phân bổ một phần kho dự trữ của bộ chỉ huy cho các đối tác NATO. Nhưng ông biết Ukraine có kinh nghiệm thực chiến và sở hữu những hệ thống mà Mỹ đang cần. Vị tướng liên hệ với Tổng tư lệnh các lực lượng vũ trang Ukraine Oleksandr Syrskyi, người mà ông đã làm việc cùng trong nhiều năm qua.

Lần này, thay vì Mỹ hỗ trợ Ukraine, Donahue đề nghị Ukraine cung cấp hệ thống đánh chặn UAV và cử các sĩ quan có kinh nghiệm chiến đấu với loại vũ khí này sang hỗ trợ quân đội Mỹ.

Syrskyi cho biết ông đã giải thích với Tổng thống Ukraine rằng việc hỗ trợ Mỹ là cần thiết và không làm ảnh hưởng đến năng lực phòng thủ của Ukraine.

Chi tiết này cho thấy một nghịch lý của chiến trường hiện đại: những kinh nghiệm tác chiến mà Ukraine tích lũy trong cuộc chiến với Nga đã trở thành nguồn tham khảo quan trọng đối với chính quân đội Mỹ.

Cuộc đấu cuối cùng

Trong khi Donahue tiếp tục phát triển ý tưởng tác chiến mới, Bộ trưởng Hegseth ngày càng quyết tâm thu hẹp vai trò của ông tại châu Âu.

Ông Hegseth muốn chuyển trọng tâm quân sự của Mỹ từ châu Âu sang châu Á. Một kế hoạch được đưa ra nhằm hạ vị trí chỉ huy của Donahue tại châu Âu từ cấp tướng 4 sao xuống 3 sao. Điều này đồng nghĩa Donahue có thể phải nghỉ hưu nếu không tìm được một vị trí 4 sao khác.

Những người ủng hộ Donahue tại Thượng viện cũng tìm cách can thiệp. Một số nghị sĩ Cộng hòa đánh giá cao kinh nghiệm chiến đấu và khả năng đưa ra những đánh giá thẳng thắn của ông.

Thượng nghị sĩ Joni Ernst thậm chí đề xuất Donahue thay thế người được ông Hegseth lựa chọn làm Tham mưu trưởng Lục quân. Nhưng Nhà Trắng thông báo với bà rằng Bộ trưởng Hegseth sẽ không bao giờ đề cử Donahue cho vị trí này.

Một phương án khác được đưa ra là để Donahue đảm nhiệm một vị trí chỉ huy cấp tướng 4 sao tại Texas, nơi tập trung vào việc chuyển đổi Lục quân.

Ngày 27/8, Donahue nghỉ hưu, chấm dứt sự nghiệp quân sự của một trong những sĩ quan Mỹ được đánh giá là có kinh nghiệm chiến đấu phong phú và có tầm nhìn đáng chú ý về chiến tranh trong kỷ nguyên UAV và AI.

Cuộc đấu quanh Donahue vì thế không chỉ là câu chuyện về số phận một vị tướng. Nó phản ánh sự giằng co trong quân đội Mỹ về cách chuẩn bị cho những cuộc chiến tiếp theo: tiếp tục dựa vào các hệ thống vũ khí đắt đỏ và truyền thống, hay nhanh chóng thích nghi với một chiến trường nơi UAV giá rẻ, robot, dữ liệu và AI có thể thay đổi cách con người phát hiện, lựa chọn và tấn công mục tiêu.