Ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong giáo dục: Lộ trình đổi mới giảng dạy bền vững

Cô, trò Trường Tiểu học Đại Mỗ, phường Đại Mỗ (Hà Nội). Ảnh: Đình Tuệ

Việc triển khai giảng dạy AI trong nhà trường đòi hỏi một lộ trình bài bản, phân hóa theo độ tuổi và dựa trên các nguyên tắc chuẩn mực nhằm nâng cao chất lượng dạy học.

Nhiều lợi ích rõ rệt

Bước vào năm học mới 2026-2027, bức tranh giáo dục Việt Nam chứng kiến sự chuyển dịch mang tính nền tảng khi Thủ tướng Chính phủ và Bộ GD&ĐT chính thức quán triệt nhiệm vụ: “Tăng cường ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) có kiểm soát trong quản trị, tổ chức dạy học và kiểm tra, đánh giá, bảo đảm phù hợp với từng cấp học và trình độ đào tạo”.

Từ chỗ xem AI là một xu hướng công nghệ mang tính thử nghiệm, ngành Giáo dục đã chủ động đưa công nghệ này vào khung pháp lý và định hướng chiến lược. Sự xuất hiện của cụm từ “có kiểm soát” mang thông điệp cốt lõi: Trí tuệ nhân tạo là động cơ thúc đẩy đổi mới giáo dục, nhưng đội ngũ nhà giáo và người học mới là chủ thể giữ quyền điều khiển.

Bà Nguyễn Thị Vân Hồng - Hiệu trưởng Trường Tiểu học & THCS Chương Dương (phường Hồng Hà, Hà Nội) cho rằng, AI có thể hỗ trợ khá hiệu quả trong việc tìm kiếm, hệ thống hóa học liệu; gợi mở ý tưởng thiết kế bài dạy; xây dựng câu hỏi, bài tập theo nhiều mức độ; hỗ trợ cá thể hóa việc học và giảm một phần những công việc kỹ thuật, lặp lại của giáo viên.

Mỗi lứa tuổi học sinh có năng lực tư duy, nhận thức và mức độ làm chủ hành vi khác nhau. Việc triển khai AI không thể áp dụng một công thức chung mà phải theo lộ trình phát triển của trẻ. Ở cấp tiểu học, tư duy hình tượng chiếm ưu thế. AI không trực tiếp can thiệp vào quá trình tự làm bài của học sinh mà đóng vai trò hỗ trợ trực quan. Học sinh trung học bắt đầu phát triển tư duy logic và kỹ năng thao tác máy tính.

“Trong quản trị nhà trường, AI cũng có thể hỗ trợ tổng hợp, phân tích dữ liệu, từ đó giúp cán bộ quản lý có thêm thông tin để ra quyết định. Nếu sử dụng đúng, thời gian tiết kiệm được từ công nghệ sẽ giúp giáo viên dành nhiều hơn cho việc quan sát, trao đổi và hỗ trợ trực tiếp học sinh. Cần hình thành văn hóa sử dụng AI trong nhà trường: biết lúc nào nên dùng, dùng để làm gì và lúc nào cần đặt công nghệ sang một bên để học sinh tự suy nghĩ, tự trải nghiệm và trưởng thành”, bà Vân Hồng phân tích.

Theo ông Nguyễn Viết Thanh, Trưởng phòng Văn hóa - xã hội xã Dương Hòa (Hà Nội), AI có thể hỗ trợ cán bộ quản lý tổng hợp, phân tích dữ liệu về học sinh, đội ngũ, chất lượng giáo dục; hỗ trợ xây dựng kế hoạch, theo dõi tiến độ thực hiện nhiệm vụ, tổng hợp báo cáo và cung cấp những thông tin cần thiết để người quản lý nhận diện vấn đề, đưa ra quyết định kịp thời.

Đặc biệt, trong nhà trường có nhiều hoạt động và lượng thông tin lớn, nếu biết khai thác hợp lý, AI có thể giúp giảm thời gian xử lý công việc hành chính để cán bộ quản lý tập trung vào chuyên môn, con người và chất lượng giáo dục; nhờ phân tích dữ liệu học tập và chuyên cần, AI cảnh báo sớm những học sinh có nguy cơ hổng kiến thức hoặc gặp khó khăn về tâm lý để can thiệp kịp thời.

ThS Lê Trung Kiên - Phó Viện trưởng Viện Tâm lý Giáo dục và Đào tạo (IPET). Ảnh: NVCC

Triển khai có lộ trình

Cô Lê Thị Ngọc - giáo viên Trường Tiểu học Yên Thường (xã Phù Đổng, Hà Nội) chia sẻ, AI càng thuận tiện thì nguy cơ lệ thuộc càng lớn. Giáo viên không thể lấy sản phẩm AI tạo ra rồi sử dụng nguyên trạng mà không kiểm chứng, AI có thể đưa ra thông tin sai hoặc không phù hợp với đối tượng học sinh. Đặc biệt trong kiểm tra, đánh giá, nếu lạm dụng AI sẽ rất khó đánh giá đúng năng lực thực chất của học sinh.

Nếu mọi câu hỏi đều tìm đến AI, các em có thể dần mất đi thói quen tự đọc, tự suy nghĩ, tranh luận và giải quyết vấn đề. Vì vậy, phải thống nhất nguyên tắc: Con người phải là chủ thể quyết định; nội dung do AI hỗ trợ phải được kiểm chứng; bảo đảm an toàn dữ liệu và thông tin cá nhân; sử dụng phù hợp với độ tuổi; minh bạch khi AI tham gia đáng kể vào sản phẩm; không dùng AI để làm thay những hoạt động mà học sinh cần tự thực hiện để hình thành năng lực.

Theo cô Ngọc, mục tiêu của chúng ta không phải là làm cho giáo viên và học sinh “dùng AI càng nhiều càng tốt”, mà là giúp họ biết việc gì nên và không nên dùng và dùng đến mức nào. Giá trị cuối cùng của công nghệ phải được đo bằng chất lượng dạy học, sự tiến bộ của học sinh và việc giáo viên có thêm thời gian cho những công việc mà máy móc không thể thay thế gồm thấu hiểu, truyền cảm hứng và giáo dục con người.

Bà Phan Thị Hằng Hải - Hiệu trưởng Trường THPT Kim Ngọc (phường Vĩnh Yên, Phú Thọ) cho hay, AI cần được xác định là công cụ hỗ trợ chứ không thay thế vai trò quản trị của Ban giám hiệu; vai trò của giáo viên và tư duy của học sinh.

AI là trợ lý giúp giáo viên tiết kiệm thời gian thiết kế các hoạt động giáo dục; học liệu, xây dựng câu hỏi, phân hóa nhiệm vụ học tập; đặc biệt có thể hỗ trợ phân tích kết quả học tập để nhận diện học sinh còn hạn chế, từ đó điều chỉnh dạy học, phụ đạo và bồi dưỡng phù hợp.

“Nhà trường dự kiến tập trung tập huấn, hướng dẫn giáo viên, học sinh sử dụng AI có kiểm soát vào những nhiệm vụ cụ thể, của từng môn học; xây dựng quy định sử dụng AI an toàn, có kiểm soát; đồng thời đổi mới kiểm tra, đánh giá theo hướng tăng câu hỏi vận dụng thực tiễn, phản biện, thuyết trình và đánh giá quá trình. Nhà trường sẽ đánh giá việc ứng dụng AI bằng sản phẩm và hiệu quả thực tế”, bà Hằng Hải trao đổi.

Học sinh Trường THPT Kim Ngọc (Phú Thọ) trong lễ bế giảng năm học 2025-2026. Ảnh: NTCC

Linh hoạt trong thực tiễn

Tại Trường THCS Hải Xuân (xã Hải Xuân, Ninh Bình), ông Nguyễn Hải Sơn – Hiệu trưởng cho biết, năm học mới sẽ tiếp tục khuyến khích giáo viên sử dụng AI để hỗ trợ thiết kế bài dạy, xây dựng học liệu, câu hỏi, bài tập phân hóa.

Những thầy cô đã có kinh nghiệm sẽ chia sẻ cách làm trong sinh hoạt tổ, nhóm chuyên môn để việc ứng dụng được lan tỏa nhưng không tạo áp lực cho giáo viên.

Học sinh có thể từng bước được hướng dẫn sử dụng AI để hỗ trợ học tập, nhưng phải biết kiểm chứng thông tin, trích dẫn khi cần và quan trọng nhất là không để AI nghĩ hộ, viết hộ, làm bài hộ mình.

Đặc biệt, trong kiểm tra, đánh giá, nhà trường sẽ thận trọng hơn. Những nội dung cần đánh giá năng lực thực chất của học sinh phải bảo đảm các em tự thực hiện. Đồng thời, nhà trường sẽ quan tâm đến bảo mật dữ liệu, thông tin cá nhân và trách nhiệm của giáo viên khi sử dụng sản phẩm do AI hỗ trợ.

Ông Vũ Văn Tiến – Hiệu trưởng Trường THPT chuyên Sư phạm Hà Nội nêu rõ, mỗi hoạt động ứng dụng AI cần hướng tới việc giúp học sinh hiểu sâu hơn, suy nghĩ độc lập hơn và có khả năng tự học tốt hơn, chứ không chỉ hoàn thành nhiệm vụ nhanh hơn.

“Mục tiêu cuối cùng của giáo dục vẫn là hình thành những con người có tri thức, có tư duy độc lập, khả năng sáng tạo, có trách nhiệm và biết tự học. Vì vậy, AI nên được xem là một công cụ hỗ trợ mạnh mẽ cho thầy và trò, chứ không phải là sự thay thế cho người thầy hoặc cho hoạt động tư duy của người học”, ông Vũ Văn Tiến khẳng định.

Dưới góc nhìn chuyên gia, ThS Lê Trung Kiên – Phó Viện trưởng Viện Tâm lý Giáo dục và Đào tạo (IPET) cho rằng, cơ sở giáo dục tuyệt đối không tải dữ liệu cá nhân nhạy cảm của học sinh, thông tin điểm số hay hồ sơ nội bộ lên các nền tảng AI công cộng không rõ nguồn gốc. Mọi công cụ AI tích hợp vào hệ thống nhà trường phải tuân thủ nghiêm ngặt các quy định về an ninh mạng và bảo vệ dữ liệu cá nhân.

AI là công cụ trợ lực, tuyệt đối không thay thế vị trí của nhà giáo. Quyết định cuối cùng về giáo án, điểm số, đánh giá rèn luyện học sinh hay chiến lược phát triển nhà trường phải thuộc về giáo viên và nhà quản lý. Dạy học là quá trình truyền cảm hứng từ trái tim đến trái tim; thuật toán dù thông minh đến đâu cũng không thể thay thế được ánh mắt, nụ cười và sự thấu cảm của thầy cô.