Ưu tiên đầu tư hạ tầng thủy lợi, cấp nước sạch nông thôn

Trong khi đó, khu vực phía Tây vẫn còn nhiều địa bàn thiếu nước vào mùa khô do nguồn nước hạn chế, hạ tầng thủy lợi chưa theo kịp yêu cầu phát triển.

Công trình xuống cấp, nguồn nước sụt giảm

Khu vực phía Đông tỉnh có 164 hồ chứa và hơn 6.000 km kênh mương, năng lực tưới trên 110 nghìn ha đất gieo trồng. Tỷ lệ diện tích cây hằng năm được tưới đạt khoảng 92,1%, tưới bằng công trình kiên cố đạt khoảng 85%.

Nhà máy cấp nước sạch Phước Sơn (xã Tuy Phước Đông) đã được đầu tư nâng công suất và mở rộng mạng lưới cấp nước, qua đó bảo đảm nguồn nước sinh hoạt hợp vệ sinh cho người dân trong xã và nhiều địa bàn lân cận. Ảnh: TRỌNG LỢI

Nhiều công trình thủy lợi phía Đông đã xuống cấp. Trong 63 hồ chứa do Công ty TNHH Khai thác công trình thủy lợi Bình Định quản lý, có 9 hồ cần sửa chữa khẩn cấp. Ông Bùi Phi Hùng - Phó Giám đốc công ty - cho biết: Các công trình quy mô lớn cần được đưa vào danh mục đầu tư công để bố trí kinh phí, bởi nguồn lực hiện nay chỉ đủ xử lý những hư hỏng thường xuyên, quy mô nhỏ.

Trong khi đó, khu vực phía Tây tỉnh có 353 công trình thủy lợi với năng lực thiết kế tưới khoảng 75.911 ha nhưng diện tích tưới thực tế chỉ đạt khoảng 53.138 ha. Tỷ lệ tưới chủ động trên tổng diện tích đất sản xuất nông nghiệp mới đạt khoảng 8,9%, phần lớn diện tích còn phụ thuộc vào nước mưa và nguồn nước ngầm.

Mùa mưa 2026 ở phía Tây đã trở lại, nỗi lo mất an toàn trong mùa mưa bão cũng tăng lên từng ngày. Nhiều hồ chứa như Tân Sơn, Ia Mlah, Biển Hồ B, Ia Dréh, Ia Ring, Ia Năng bị bồi lấp, làm suy giảm khả năng tích nước và ảnh hưởng đến vận hành trong mùa mưa lũ. Ông Rơ Châm Tin - Phó Chủ tịch UBND xã Ia Grai kiến nghị tỉnh sớm khảo sát tổng thể lòng hồ Ia Năng để có cơ sở đầu tư sửa chữa, nâng cấp.

Áp lực về nguồn nước ngày càng lớn. Theo số liệu quan trắc tại 65 trạm trong 5 năm qua, mực nước dưới đất ở nhiều nơi sụt giảm liên tục. Trong khi nhu cầu nước tưới mùa khô cho diện tích chưa có công trình thủy lợi là hơn 3.600 triệu m3 thì khả năng khai thác an toàn nguồn nước ngầm chỉ khoảng 400 triệu m3.

Ông Ngô Vĩnh Khánh - Chi cục trưởng Chi cục Thủy lợi (Sở Nông nghiệp và Môi trường), cho rằng hạ tầng thủy lợi và cấp nước nông thôn hiện là điểm nghẽn lớn nhất đối với mục tiêu phát triển nông nghiệp bền vững, giảm nghèo và ổn định sinh kế, nhất là tại khu vực phía Tây của tỉnh.

Mở rộng vùng tưới, nâng cao năng lực cấp nước

Trước những thách thức đặt ra, UBND tỉnh đã xây dựng kế hoạch hành động về phát triển thủy lợi và nước sạch nông thôn giai đoạn 2026-2030, tầm nhìn đến năm 2035, với mục tiêu tạo bước chuyển căn bản về hạ tầng cấp nước.

Đập dâng Cây Dừa (xã Tuy Phước) là một trong những công trình thủy lợi được đầu tư nhằm nâng cao năng lực cấp nước cho sản xuất và đời sống dân cư. Ảnh: TRỌNG LỢI

Theo kế hoạch, đến năm 2030, diện tích canh tác được tưới chủ động toàn tỉnh sẽ tăng từ khoảng 163 nghìn ha lên gần 222 nghìn ha, tức tăng thêm khoảng 59.000 ha. Riêng khu vực phía Tây tỉnh dự kiến tăng gần gấp đôi, từ khoảng 53.000 ha lên hơn 94.000 ha.

Đến năm 2035, nếu hệ thống hạ tầng được đầu tư đồng bộ theo 6 tiểu vùng nguồn nước trọng điểm của phía Tây tỉnh, diện tích tưới chủ động tại khu vực này có thể đạt khoảng 185 nghìn ha, nâng tỷ lệ tưới từ chưa đầy 9% hiện nay lên hơn 31%.

Để hiện thực hóa mục tiêu đó, nhiều dự án trọng điểm sẽ được triển khai. Tại vùng Ayun Pa, nơi vừa ngập lụt vào mùa mưa vừa khát nước mùa khô, sẽ khai thác tối đa hiệu quả hồ Ayun Hạ bằng cách xây dựng hệ thống trạm bơm thượng nguồn và hạ du (trạm bơm Ia Sol), mở rộng thêm 12.700 ha diện tích tưới; cùng xây mới 17 công trình, tập trung vào các hồ chứa quy mô lớn, mang tính liên vùng như Đăk Pi Hao, Đăk Pờ Tó và Ia Thul.

Ở vùng Nam Bắc An Khê - khu vực dự báo thiếu hụt nước nghiêm trọng nhất với gần 818 triệu m3 nước vào năm 2030, tỉnh định hướng tận dụng nguồn nước xả từ thủy điện Ka Nak kết hợp đầu tư các công trình thủy lợi Kbang, An Khê và hồ Djang.

Với vùng Ia Mơr, Ia Lốp đang khai thác nước ngầm quá mức, việc hoàn thiện hệ thống kênh dẫn hồ Ia Mơr được xác định là giải pháp quan trọng để bổ sung nguồn nước tưới.

Theo ông Cao Thanh Thương - Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường, nhiều công trình đầu mối đã hoàn thành nhưng thiếu hệ thống kênh dẫn đồng bộ, gây lãng phí nguồn lực đầu tư.

Vì vậy, giai đoạn 2026-2030 tỉnh sẽ ưu tiên hoàn thiện hệ thống kênh mương, kiên cố hóa hơn 800 km kênh nội đồng và mở rộng các mô hình tưới tiết kiệm trên ít nhất 30.000 ha cà phê, hồ tiêu.

“Ngành sẽ tiếp tục rà soát, tham mưu và đề xuất UBND tỉnh xem xét đầu tư hệ thống thủy lợi cho khu vực phía Tây tỉnh để phát huy tiềm năng, lợi thế phát triển nông nghiệp. Đồng thời, kiến nghị Chính phủ và các bộ, ngành hỗ trợ nguồn lực đủ lớn để đầu tư hệ thống thủy lợi đồng bộ, đáp ứng yêu cầu phát triển giai đoạn mới” - ông Thương nói.

Theo Phó Chủ tịch UBND tỉnh Dương Mah Tiệp, tổng nhu cầu vốn để thực hiện kế hoạch phát triển thủy lợi và nước sạch nông thôn giai đoạn 2026 - 2030 là hơn 18.000 tỷ đồng.

Trong đó, 14 dự án trọng điểm cần Trung ương hỗ trợ gần 14.500 tỷ đồng. Đồng thời, tỉnh sẽ đẩy mạnh xã hội hóa, huy động DN, HTX và người dân tham gia đầu tư các công trình tưới tiết kiệm và cấp nước nông thôn. Đây là giải pháp quan trọng để từng bước giải quyết bài toán thiếu nước sản xuất, nước sinh hoạt và tạo nền tảng cho phát triển nông nghiệp bền vững trong
giai đoạn mới.