Vaccine và thuốc điều trị Ebola chủng Bundibugyo tiến triển đến đâu?

Nhân viên y tế kiểm tra nhiệt độ của người dân địa phương tại Bunia, thủ phủ tỉnh Ituri, CHDC Congo khi dịch Ebola bùng phát và lây lan nhanh, ngày 23/5/2026. Ảnh: THX/TTXVN

Không giống chủng Zaire - loại đã có vaccine và thuốc điều trị được phê duyệt, hiện chưa có vaccine hoặc phương pháp điều trị nào được cấp phép cho chủng Bundibugyo. Theo các số liệu ban đầu, đợt bùng phát hiện nay đã ghi nhận khoảng 906 ca mắc, trong đó có 223 trường hợp tử vong nghi ngờ. Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) cảnh báo số người thiệt mạng có thể còn tăng trong thời gian tới.

Virus Bundibugyo Ebola có tỷ lệ tử vong lên tới khoảng 40%. Trước tình hình đó, WHO và các đối tác đang đánh giá một số vaccine, thuốc kháng thể và thuốc kháng virus tiềm năng. Tuy nhiên, phần lớn các sản phẩm này vẫn đang trong giai đoạn nghiên cứu hoặc thử nghiệm và cần được cấp phép sử dụng khẩn cấp trước khi triển khai rộng rãi.

Các vaccine tiềm năng

Ngày 28/5, WHO khuyến nghị ưu tiên một số ứng viên vaccine trong chiến lược phòng chống BDBV.

Ứng viên được đánh giá triển vọng nhất hiện nay là vaccine rVSV Bundibugyo do Sáng kiến Vaccine AIDS Quốc tế (IAVI) phát triển. Vaccine này sử dụng công nghệ tương tự vaccine Ervebo của hãng Merck, hiện đã được phê duyệt để phòng ngừa Ebola chủng Zaire.

Theo WHO, nghiên cứu trên động vật công bố năm 2023 cho thấy vaccine rVSVΔG/BDBV-GP giúp cải thiện đáng kể tỷ lệ sống sót ở động vật linh trưởng nhiễm bệnh. Tuy nhiên, quá trình hoàn thiện vaccine để sẵn sàng thử nghiệm lâm sàng vẫn cần từ bảy đến chín tháng.

IAVI cho biết đang thúc đẩy chương trình thử nghiệm lâm sàng, đồng thời chuẩn bị các điều kiện sản xuất theo tiêu chuẩn quốc tế nhằm bảo đảm khả năng cung ứng nếu vaccine chứng minh được hiệu quả.

WHO cũng đánh giá cao ứng viên ChAdOx1 Bundibugyo do Đại học Oxford và Viện Huyết thanh Ấn Độ phát triển. Vaccine này sử dụng nền tảng công nghệ ChAdOx1 từng được áp dụng trong vaccine COVID-19 của Oxford/AstraZeneca.

Ngay sau khi nhận được thông tin về đợt bùng phát dịch vào tháng 5, các đối tác phát triển đã khởi động quy trình sản xuất khẩn cấp. WHO cho biết những liều vaccine đầu tiên có thể sẵn sàng trong vòng hai đến ba tháng để phục vụ đánh giá lâm sàng.

Các chuyên gia nhận định vaccine một liều có thể phù hợp với những người tiếp xúc gần các ca bệnh, trong khi phác đồ hai liều có thể được áp dụng cho các nhóm nguy cơ cao như nhân viên y tế và lực lượng tuyến đầu.

Liên minh Đổi mới Chuẩn bị Phòng chống Dịch bệnh (CEPI) cho biết đang làm việc với cả hai nhóm phát triển nhằm đẩy nhanh tiến độ nghiên cứu và sản xuất.

Nhân viên y tế tiến hành khử trùng tại Bunia, thủ phủ tỉnh Ituri, CHDC Congo khi dịch Ebola bùng phát và lây lan nhanh, ngày 25/5/2026. Ảnh: THX/TTXVN

Các liệu pháp kháng thể

WHO cũng khuyến nghị ưu tiên đánh giá thuốc kháng thể MBP134 của công ty Mapp Biopharmaceutical trong các thử nghiệm lâm sàng đối với bệnh nhân nhiễm BDBV.

MBP134 là sự kết hợp của hai kháng thể đơn dòng người và ban đầu được nghiên cứu để điều trị Ebola chủng Sudan. Các thử nghiệm ban đầu cho thấy thuốc an toàn và dung nạp tốt. Chương trình phát triển thuốc được hỗ trợ bởi Cơ quan Nghiên cứu và Phát triển Y sinh Tiên tiến Mỹ (BARDA).

Theo Mapp Biopharmaceutical, MBP134 đã cho thấy hiệu quả chống lại tất cả các chủng Ebola đã biết trong các nghiên cứu tiền lâm sàng. Công ty đang phối hợp với WHO và các cơ quan liên quan trong ứng phó đợt bùng phát tại Congo.

Một ứng viên khác đang được WHO xem xét là maftivimab của Regeneron Pharmaceuticals. Công ty cho biết các thử nghiệm trong phòng thí nghiệm cho thấy thuốc có hoạt tính chống lại virus Ebola Bundibugyo.

Regeneron hiện chuẩn bị nguồn cung maftivimab để phục vụ các thử nghiệm lâm sàng trong thời gian tới. Trước đó, Cơ quan Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Mỹ (FDA) đã phê duyệt tổ hợp maftivimab, atoltivimab và odesivimab dưới tên thương mại Inmazeb để điều trị Ebola chủng Zaire.

Công ty cũng đã quyên tặng 500 liều Inmazeb cho WHO và cho biết số thuốc này có thể được sử dụng nếu các nghiên cứu xác nhận hiệu quả đối với chủng Bundibugyo.

Bên cạnh đó, các nhà khoa học cũng nghiên cứu những kháng thể đơn dòng được phân lập từ người sống sót sau các đợt bùng phát Bundibugyo trước đây. Một ứng viên nổi bật là BDBV289-N.

Nghiên cứu trên động vật công bố năm 2018 cho thấy kháng thể này có khả năng bảo vệ 100% đối với khỉ nhiễm bệnh, ngay cả khi việc điều trị được bắt đầu tới tám ngày sau khi phơi nhiễm virus.

Thuốc kháng virus

Trong nhóm thuốc kháng virus, WHO đang xem xét obeldesivir của Gilead Sciences như một phương pháp điều trị sau phơi nhiễm nhằm ngăn chặn bệnh phát triển ở những người đã tiếp xúc với virus.

Các nghiên cứu trên động vật cho thấy obeldesivir có thể bảo vệ hoàn toàn trước các chủng Ebola Zaire và Sudan khi được sử dụng trong vòng 24 giờ sau phơi nhiễm. Gilead cho biết các dữ liệu tiền lâm sàng cho thấy thuốc nhiều khả năng cũng có hiệu quả đối với chủng Bundibugyo.

Một loại thuốc khác là remdesivir cũng cho thấy hoạt tính chống virus Bundibugyo trong các nghiên cứu tại Đại học Y khoa Texas. Một số kết quả cho thấy thuốc có thể phát huy tác dụng mạnh hơn đối với BDBV so với chủng Zaire.

WHO hiện khuyến nghị đánh giá thêm liệu pháp kết hợp giữa remdesivir và các kháng thể đơn dòng nhằm nâng cao hiệu quả điều trị.

Tăng cường năng lực xét nghiệm

Bên cạnh vaccine và thuốc điều trị, WHO cho rằng năng lực xét nghiệm còn hạn chế đang làm chậm phản ứng đối với đợt bùng phát hiện nay.

Một số bộ xét nghiệm đã được triển khai để phát hiện chủng Bundibugyo. Trong đó có BioFire Global Fever Special Pathogens Panel của công ty BioFire Defense thuộc tập đoàn bioMérieux (Pháp), đã được FDA phê duyệt và có khả năng phát hiện nhiều chủng Ebola, bao gồm Bundibugyo.

Công ty cho biết đang tăng cường năng lực sản xuất và phối hợp với các cơ quan y tế công cộng nhằm đáp ứng nhu cầu tiềm năng.

Ngoài ra, bộ xét nghiệm RealStar Filovirus Screen RT-PCR Kit 1.0 của Altona Diagnostics (Đức) hiện đang được sử dụng trong công tác phát hiện và giám sát dịch bệnh tại Congo. Doanh nghiệp này cũng đã mở rộng sản xuất để hỗ trợ các phòng xét nghiệm địa phương.