Vai trò của nhân dân các dân tộc tỉnh Cao Bằng đối với Báo Việt Nam Độc lập giai đoạn 1941 - 2026

Mùa xuân năm 1941, sau 30 năm hoạt động ở nước ngoài, lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc trở về Pác Bó, xã Trường Hà, châu Hà Quảng (nay là xã Trường Hà) xây dựng căn cứ địa cách mạng, trực tiếp lãnh đạo cách mạng Việt Nam. Kể từ khi lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc chọn nơi đây làm đại bản doanh đầu tiên của cách mạng nước ta, mảnh đất biên cương này đã chứng kiến biết bao sự kiện quan trọng gắn liền với tên tuổi và hình ảnh của Người, gắn liền với lịch sử vẻ vang của đất nước Việt Nam liên quan tới vận mệnh quốc gia, dân tộc. Đó là: Hội nghị lần thứ Tám Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa I (tháng 5/1941) hoàn chỉnh sự chuyển hướng chỉ đạo chiến lược cách mạng; đó là việc Người thành lập Mặt trận Việt Minh; chỉ đạo đào tạo cán bộ, xây dựng căn cứ địa cách mạng; chỉ đạo phong trào Nam tiến; chỉ đạo thành lập lực lượng vũ trang cách mạng; và cũng từ đây, trong sự che chở, bảo vệ, nuôi dưỡng, tiếp sức của đồng bào các dân tộc Cao Bằng những ngày đầu gian khó, Báo Việt Nam Độc lập cất lên tiếng nói của cách mạng, góp phần khơi dậy ý chí tự lực, tự cường, hun đúc khát vọng độc lập, tự do của dân tộc.

Sau Hội nghị lần thứ Tám Ban Chấp hành Trung ương Đảng, nhằm động viên lực lượng trong cuộc đấu tranh cách mạng ngày càng phát triển, ở Pác Bó, lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc đã bàn với các đồng chí trong Đảng bộ Cao Bằng ra một tờ báo để truyên truyền chủ trương, chính sách, đường lối của Mặt trận Việt Minh, góp phần thúc đẩy các tổ chức cứu quốc phát triển. Số đầu tiên của Báo Việt Nam Độc lập được ra đời ngày 1/8/1941 do lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc trực tiếp phụ trách. Báo Việt Nam Độc lập ra đời tại Cao Bằng đánh dấu một giai đoạn mới của báo chí cách mạng Việt Nam. Tờ báo có vai trò vô cùng quan trọng, là công cụ tuyên truyền, là lời hiệu triệu huy động toàn thể nhân dân Việt Nam đoàn kết lại, thúc giục mọi người sẵn sàng tiến lên, quyết tâm đánh đuổi kẻ thù, giành lại độc lập tự do cho dân tộc. Nhân dân các dân tộc Cao Bằng chính là chiếc nôi đùm bọc, che chở bảo vệ an toàn cho cơ quan báo, đồng thời là lực lượng trực tiếp in ấn, vận chuyển, và phát hành báo; là đối tượng thụ hưởng cốt lõi và là mạng lưới lan tỏa rộng khắp tư tưởng và ý chí, tinh thần cách mạng của Báo Việt Nam Độc lập.

Một số trang báo Việt Nam Độc lập. Ảnh: Tư liệu.

Để Báo Việt Nam Độc lập có cơ sở hoạt động, đồng bào các dân tộc Cao Bằng đã bảo vệ, che chở, cung cấp lương thực và trực tiếp tham gia cảnh giới, giữ bí mật tuyệt đối cho Lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc và các cán bộ làm báo Việt Nam Độc lập trong suốt thời gian xuất bản từ năm 1941 đến năm 1945. Trước mạng lưới gián điệp và các cuộc càn quét của địch, nhân dân đã giúp đỡ cán bộ đặt địa điểm bí mật để in Báo trong các hang đá hiểm trở, các khu rừng tại các châu Hà Quảng, Hòa An...

Đồng bào các dân tộc Tày, Nùng, Mông, Dao ở Cao Bằng... đã che chở cán bộ, giữ bí mật tuyệt đối cho cơ quan báo, tham gia xây dựng đường dây tiếp tế bí mật để có giấy, mực, đá in và lương thực duy trì xưởng in. Dù địch kiểm soát gắt gao từng cân muối, xấp giấy, đồng bào vẫn khéo léo ngụy trang mang vật tư vào rừng; mỗi khi phát hiện dấu hiệu càn quét của địch, nhân dân lập tức báo động và cùng cán bộ tháo dỡ, di chuyển máy in, đá in, tài liệu đến địa điểm mới an toàn. Điều đặc biệt là, mặc dù cơ quan báo nhiều lần phải chuyển địa điểm từ Pác Bó (châu Hà Quảng) sang Lam Sơn (châu Hòa An), Lũng Dẻ (thuộc xã Minh Tâm, châu Nguyên Bình) rồi trở lại châu Hòa An..., nhưng Báo Việt Nam Độc lập vẫn được xuất bản đều đặn, không bị gián đoạn hoặc bị rơi vào tay địch. Đây chính là minh chứng cho tinh thần giác ngộ cách mạng cao độ của Nhân dân các dân tộc Cao Bằng. Báo Việt Nam Độc lập được bảo vệ không chỉ bằng sự hiểm trở của rừng núi, mà quan trọng nhất là bằng “thế trận lòng dân” vững chắc, góp phần giữ vững “mạch máu” thông tin của cách mạng giai đoạn 1941 - 1945.

Cùng với việc đùm bọc, bảo vệ và tiếp tế lương thực, bảo vệ cơ sở in ấn báo, điểm độc đáo và then chốt nhất làm nên sức sống của tờ Báo Việt Nam Độc lập chính là sự tham gia trực tiếp và toàn diện của nhân dân các dân tộc tỉnh Cao Bằng vào hầu như mọi khâu của quy trình làm báo, từ khâu cung cấp thông tin, sản xuất kỹ thuật, cho đến phát hành và trực tiếp tiếp nhận, truyền tải nội dung. Mỗi người dân là một “cộng tác viên” trực tiếp: đồng bào Tày, Nùng, Mông, Dao... ở các bản làng không chỉ là người đọc mà còn là nguồn cung cấp tin tức nhanh nhạy cho các cán bộ làm báo. Chính những thông tin chân thực do nhân dân phản ánh đã giúp lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc và ban biên tập viết nên những bài báo ngắn gọn, đúng tâm tư, giải đáp trực tiếp những vướng mắc thực tế của dân bản.

Việc ra báo Việt Nam Độc lập là một kỳ tích báo chí cách mạng Việt Nam trên chặng đường giải phóng dân tộc. Trong hoàn cảnh từ con số không, bằng tinh thần, ý chí, nghị lực tự chủ xây dựng được một tờ báo cách mạng trong thời kỳ khó khăn, gian khổ nhất, thành tờ báo ra được nhiều số nhất, tồn tại lâu nhất. Chủ tịch Hồ Chí Minh đã nói về những ngày đầu cực kỳ gian nan, khó khăn làm báo Việt Nam Độc Lập ở căn cứ địa cách mạng Cao Bằng tại Đại hội lần thứ hai Hội Nhà báo Việt Nam ngày 16/4/1959: “Năm 1941, bí mật về nước. Theo lời dạy của Lê-nin - tờ báo là công cụ tuyên truyền, cổ động, tổ chức và lãnh đạo, cho nên mình cố gắng ra một tờ báo ngay và phải rất bí mật vì luôn có mật thám của Pháp, Nhật và Bảo Đại rình mò, điều kiện sinh hoạt thì bữa đói bữa no. Làm báo thì phải có đá in - Mấy đồng chí đã đi lấy trộm những tấm bia đá, rồi mài mất mấy ngày mới thành bản in. In thì phải viết chữ trái lên trên đá, thế là có một đồng chí phải hì hục học tập viết chữ trái. Mấy số báo đầu, ba bốn anh em cùng làm, nhưng in thì cứ toe toét chỉ in được rất ít và xấu xí. Nhưng về sau cứ tiến bộ dần, mỗi lần in được 300 số. Phải đặt bia đá “nhà in” ở ba chỗ khác nhau để in mà báo vẫn ra đúng kỳ. Địch chịu không làm gì được. Vấn đề giấy càng gay. Lúc bấy giờ ai mua nhiều giấy, địch cũng nghi và theo dõi. Các chị em đi chợ, mỗi người mua năm, mười tờ nói dối là cho cháu học, rồi góp lại để in báo.

In bản đá, muốn sửa chữ thì phải dùng a xít, mà a xít thì mua đâu được? Có đồng chí nghĩ ra cách dùng chanh thay a xít. Chị em lại giúp mua chanh để ủng hộ báo.

Còn việc phát hành: Để báo ở các hang đá bí mật. Các đồng chí phụ trách cơ sở Việt Minh cứ đến đó mà lấy. Báo bán hẳn hoi chứ không biếu. Thế là mọi việc đều dựa vào quyết tâm của mình. Dựa vào lực lượng và sáng kiến của quần chúng.

Đồng bào địa phương rất thích đọc báo, vì báo viết điều gì nói gì cũng thấm thía với họ. Đồng bào còn tự động tổ chức những tổ đọc báo và bí mật đưa tin cho báo. Đồng bào lại tìm mọi cách tuyên truyền cho lính dõng đọc báo để làm “binh vận”.

Sự tham gia trực tiếp của nhân dân các dân tộc tỉnh Cao Bằng vào quy trình làm báo Việt Nam Độc lập không chỉ giải quyết bài toán thiếu hụt nhân lực, vật lực trong thời kỳ bí mật, mà còn sáng tạo nên một mô hình báo chí nhân dân điển hình. Chính sự hòa quyện giữa tư tưởng chỉ đạo của lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc - Hồ Chí Minh, sự tham gia tích cực của các đồng chí lãnh đạo cách mạng tiền bối và bàn tay, công sức của đồng bào các dân tộc tỉnh Cao Bằng đã biến tờ báo thành vũ khí tư tưởng sắc bén của cách mạng, góp phần mở đường cho thắng lợi của Tổng khởi nghĩa Tháng Tám năm 1945.

Xuất phát là cơ quan ngôn luận của Mặt trận Việt Minh Cao Bằng, sau đó phát triển rộng ra thêm 2 tỉnh: Bắc Kạn, Lạng Sơn, Báo Việt Nam Độc lập phục vụ nhiệm vụ vận động toàn dân kháng chiến chống thực dân Pháp và phát xít Nhật, tiến tới Tổng khởi nghĩa giành chính quyền. Trong từng số báo đều thể hiện rõ tính chiến đấu, khả năng hiệu triệu đồng bào, tập hợp lực lượng cho cuộc cách mạng giải phóng dân tộc. Báo Việt Nam Độc lập do Bác phụ trách rất phong phú về nội dung, thể tài, tin bài súc tích, ngắn gọn, có dễ thuộc, dễ nhớ, dễ hiểu, dễ làm theo, phù hợp với trình độ của quần chúng, nên có sức truyền cảm, thuyết phục mọi người. Trong điều kiện nhiều đồng bào chưa biết chữ, các cán bộ cơ sở, hội viên các đoàn thể cứu quốc và những người biết chữ đã tổ chức đọc báo, giải thích bằng tiếng Tày, Nùng, Mông, Dao... để mọi người cùng hiểu, cùng làm theo.

Báo phát hành đến đâu là ảnh hưởng của cách mạng, uy tín của các đoàn thể ăn sâu và lan rộng đến đó. Dù bị địch ráo riết càn quét, tờ báo vẫn duy trì xuất bản liên tục hơn 4 năm với hàng trăm số báo, lan rộng từ Cao Bằng ra khắp các tỉnh Việt Bắc và xuống cả miền xuôi. Nhờ đó, các chủ trương của Đảng, của Mặt trận Việt Minh được truyền tới nhân dân, lan tỏa khắp các bản làng, “làm cho dân ta hết ngu hèn, biết các việc, biết đoàn kết, đặng đánh Tây, đánh Nhật, làm cho Việt Nam độc lập, bình đẳng, tự do”. Qua đó, tạo nên sức mạnh chính trị to lớn, biến tờ báo thành vũ khí tư tưởng sắc bén của cách mạng, góp phần mở đường cho thắng lợi của Tổng khởi nghĩa Tháng Tám năm 1945.

Báo Việt Nam Độc lập không chỉ dừng lại ở vai trò truyền bá lý luận, tư tưởng mà đã trở thành “người tuyên truyền, người cổ vũ và người tổ chức tập thể”, thúc đẩy nhân dân các dân tộc Cao Bằng biến tư tưởng cách mạng thành hành động thực tiễn. Từ những lời hiệu triệu trên các trang báo, Nhân dân Cao Bằng đã chuyển hóa thành hành động tổ chức: phong trào xây dựng các Hội Cứu quốc phát triển mạnh mẽ; nhiều địa phương trở thành “xã hoàn toàn”, “tổng hoàn toàn”, “châu hoàn toàn” Việt Minh, tạo thành lực lượng chính trị đông đảo của quần chúng. Phong trào quần chúng tiếp tục phát triển góp phần xây dựng căn cứ địa Cao Bằng, xây dựng lực lượng vũ trang cách mạng và chuẩn bị các điều kiện cho Tổng khởi nghĩa Tháng Tám năm 1945.

Như chính tên gọi của tờ báo, tư tưởng của Báo Việt Nam Độc lập đã được Nhân dân tiếp nhận, chuyển hóa thành sức mạnh vô địch của quần chúng Nhân dân trong hành động cách mạng, thôi thúc nhân dân đứng vào hàng ngũ đấu tranh, đi từ đấu tranh chính trị sang đấu tranh vũ trang, biến nơi đây thành căn cứ địa vững chắc của cách mạng cả nước. Qua đó, góp phần quan trọng vào thắng lợi của sự nghiệp giải phóng dân tộc, trong đó Nhân dân các dân tộc Cao Bằng đóng vai trò là chủ thể góp phần trực tiếp hiện thực hóa khát vọng độc lập, tự do của dân tộc Việt Nam,

Cách đây 85 năm, sự ra đời của Báo Việt Nam Độc lập tại Cao Bằng, dưới sự sáng lập và chỉ đạo trực tiếp của lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc là một dấu mốc có ý nghĩa quan trọng trong lịch sử báo chí cách mạng Việt Nam và lịch sử cách mạng nước ta. Nhân dân các dân tộc tỉnh Cao Bằng vô cùng vinh dự và tự hào là lực lượng nòng cốt, vừa là người trực tiếp bảo vệ, vận chuyển, vừa là đối tượng phục vụ và là nguồn cảm hứng sáng tác chính của Báo Việt Nam độc lập, trở thành chủ thể trực tiếp tham gia xây dựng, bảo vệ và phát triển tờ báo. Đặc biệt, nhữngtấm gương sáng tận tụy làm báo Đảng như các đồng chí Vân Trình, Thúy Bách… đã để lại cho thế hệ sau di sản quý báu về bản lĩnh chính trị,tinh thần dấn thânvàlý tưởng cách mạng. Họ đã vượt qua mọi gian khổ, hy sinh để xây dựng nền móng vững chắc cho báo chí cách mạng. Như đồng chí Thúy Bách đã khẳng định: “Trong hang sâu đỉnh núi đá Lam Sơn, tờ báo Việt Nam Độc lập do Bác Hồ sáng lập từ mùa thu năm 1941, trong hoàn cảnh địch khủng bố trắng, có hy sinh, có gian khổ, báo vẫn ra đều kỳ... Cùng với tên tuổi của Bác, tờ báo đã đi vào chặng đường lịch sử. Ở đó, Bác Hồ là người thầy vĩ đại nhất đời tôi, đã dạy cho tôi làm cách mạng từ những công việc bình thường...”.

Đồng bào coi Báo Việt Nam Độc lập là “tiếng nói của lòng mình”, là ngọn đuốc soi đường giải phóng dân tộc; và chính nhân dân các dân tộc tỉnh Cao Bằng cũng là những người đóng vai trò hết sức quan trọng đối với sự sống còn và thành công của Báo Việt Nam Độc lập.

Sự gắn bó bền chặt giữa Báo Việt Nam Độc lập với Nhân dân các dân tộc Cao Bằng là minh chứng sinh động cho sức mạnh của lòng dân, của khối đại đoàn kết toàn dân tộc và cho tư tưởng nhất quán của Chủ tịch Hồ Chí Minh về một nền báo chí cách mạng “từ nhân dân mà ra, vì nhân dân mà phục vụ”. Đó cũng chính là bài học còn nguyên giá trị đối với báo chí cách mạng Việt Nam trong hành trình bước vào kỷ nguyên phát triển mới.

Kỷ niệm 85 năm Ngày Báo Việt Nam Độc lập ra số báo đầu tiên (1/8/1941 - 1/8/2026), đối với mỗi người dân Cao Bằng, di sản to lớn về lòng yêu nước, về sức mạnh đại đoàn kết toàn dân tộc, về niềm tin son sắt của nhân dân đối với Đảng và Chủ tịch Hồ Chí Minh mà Báo Việt Nam Độc lập để lại sẽ tiếp tục được gìn giữ, phát huy, lan tỏa; gắn với việc bảo tồn và phát huy giá trị các di tích lịch sử cách mạng, giáo dục truyền thống cho thế hệ trẻ, xây dựng quê hương ngày càng phát triển nhanh, bền vững, xứng đáng với niềm tin yêu của Đảng, của Bác Hồ và những đóng góp to lớn của các thế hệ cha anh.